آیین رونمایی از کتاب «زندگی با ضرب المثل‌ها» در محل روستای صرم قم با حضور حجت‌الاسلام جباری مدیرکل کتابخانه‌های عمومی استان قم، حجت‌الاسلام سبحانی‌نسب مدیر مجمع ناشران کودک و نوجوان استان قم، حجت‌الاسلام غلامرضا حیدری ابهری (نویسنده‌ی کتابهای دینی و تربیتی کودک و نوجوان) مؤلف کتاب زندگی با ضرب‌المثلها، امیری مدیر نشر براق، قاسمی مدیر نشر کتابک، دانش آموزان و جمعی از اهالی فرهنگ و هنر در محل کتابخانه‌ی روستا برگزار گردید.

در این مراسم ابتدا گروه سرود روستا با اجرایی جذاب بر طراوت این مراسم افزودند و بعد حجت الاسلام علیرضا سبحانی‌نسب (مدیر مجمع ناشران کودک و نوجوان استان قم) در جملاتی کوتاه، ضرب‌المثل‌ها را باعث تقویت فرهنگ عمومی و ارتقا آگاهی مردم معرفی کرد و گفت: ضرب‌المثل‌ها از درون زندگی مردم بیرون می‌آیند و باعث افزایش آگاهی، ارتقا فرهنگ عمومی و رشد آحاد جامعه می‌شوند. مدیر مجمع ناشران کودک و نوجوان استان قم درباره رؤیای نویسندگی و تبدیل شدن به نویسنده بیان کرد: نویسنده شدن رؤیای دور از دسترسی نیست، ولی نیاز به یادگیری، تمرین و ممارست دارد و تمام کودکان حتی در روستا‌ها می‌توانند این رؤیا را تبدیل به آیند‌ه‌ی خود کنند.

در ادامه حجت الاسلام حیدری ابهری نویسنده کتاب «زندگی با ضرب المثل‌ها» با تاکید بر اهمیت مطالعه کودکان یادآور شد: تمامی کودکان باید به مطالعه گرایش پیدا کنند تا برای دوران بزرگسالی خود سرمایه‌ای داشته باشند. وی در بخش دیگری از این برنامه علاوه بر پاسخ دادن به سؤالات دانش آموزان مقطع ابتدایی نکات کاربردی را در رابطه با نویسندگی به آن‌ها آموزش داد.

در مراسم مجری برنامه در خلال صحبت سخنرانان با تقدیر از حضور میهمانان و برپاکنندگان این محفل فرهنگی، با پرسیدن سؤالاتی از دانش‌آموزان و اهدا جوایز به ایشان بر شادابی و پرشور شدن مراسم افزود.

آقای قاسمی مدیر انتشارات کتابک و ناشر کتاب ضرب‌المثل‌ها در زندگی عنوان کرد: نشر کتابک همواره سعی در تولید محتوای مفید داشته و تلاش می‌کند در این راه قدم بر دارد.

همچنین حجت الاسلام جباری مدیرکل کتابخانه‌های عمومی استان قم در حاشیه این نشست ضمن مهم ارزیابی کردن اینگونه برنامه‌ها در مناطق محروم گفت: باید فرصت و زمینه‌های بروز استعدادها را در مناطق مختلف فراهم آوریم تا به خاطر عدم برنامه ریزی و غفلت مسئولین استعداد فرزندانمان در مناطق محروم خاموش نشود.

 

سلام و احترام دارم خدمت استاد گرامی جناب آقای نوری، لطفاً معرفی کاملی از خودتون و اینکه چطور شد وارد این عرصه شدید بفرمائید؟

بسم الله الرحمن الرحیم، محمد مهدی نوری هستم، از همان دوران کودکی به کارهای هنری، نقاشی خیلی علاقه داشتم. مرحوم پدرم (که روحانی بودند) خیلی مشوقم بودند، برخلاف خیلی از طلبه‌ها که نقاشی را حرام می‌دانستند، ایشان خودشان کمک می‌کردند، وسائلش را می‌خریدند، حتی قبل از اینکه به مدرسه بروم، خیلی باذوق بودند، خودشان هم خط خیلی خوبی داشتند و هنرمند و شاعر بودند. در واقع از وقتی من یادم می‌آید مشغول به نقاشی هستم؛ باید بگم از سه چهار سالگی. آن وقت‌ها صحبتی از گرافیک نبود و فقط نقاشی بود… یادم می‌آید در دوره‌ی تحصیلی راهنمایی (نظام قدیم)، پدرم از من پرسید: می‌خواهی در آینده چه کاره شوی؟ گفتم: دوست دارم نقاش شوم. ایشان گفت: نقاشی که نون و آب نمیشه… اما شاید سی ثانیه نگذشت و گفت: نه، برو به دنبال هرچی عشقت هست؛ یعنی میدانست که آدم اگر دلش خوش باشد، بهتر است از اینکه سرمایه داشته باشد… گذشت تا اینکه بعد از اخذ دیپلم (دیپلم ریاضی). دانشگاه وقتی شرکت کردیم (به اتفاق آقای موسی زاده) دو انتخاب می‌توانستیم داشته باشیم، یکی گرافیک و دیگری نقاشی. خب نقاشی برای همه شناخته شده بود، اما گرافیک را کسی نمی‌شناخت؛ حتی کسانی‌که لیسانس نقاشی داشتند نمی‌دانستند چیست، حتی چه بسا خودشون هم کار گرافیکی می‌کردند ولی نمی‌شناختند؛ چون خیلی نوظهور بود… این موضوع برای سال ۷۰ هست. تا اینکه به این نتیجه رسیدم که گرافیک را انتخاب کنم و دانشگاه هنر پذیرفته شدم. آن موقع برای رشته‌ی گرافیک در کل ایران ۳۵ نفر می‌خواستند – در حالی‌که الان یک کلاس ما در قم حدود ۳۵ نفر است- که از این تعداد عدهای دانشگاه هنر می‌رفتند و عده‌ای به دانشگاه تهران… در سال ۶۸ به بعد که در قم نمایشگاه‌هایی از آثار هنرمندان برگزار میشد. مجله «سلام بچه‌ها» هم سال ۶۸ تأسیس شده بود و مسئولین مجله به این نمایشگاه آمده و آثار را دیده بودند و در دفترچه‌ای که آنجا بودند نوشته بودند که از آقایان نوری و موسی زاده دعوت می‌کنیم تا برای مجله‌ی ما تصویرسازی کنند… ما به دفتر مجله رفتیم و آنجا تعدادی داستان، شعر و لطیفه به ما دادند و گفتند که برای اینها کار کنید. از جایی که ما نه استاد خوبی داشتیم و نه کتاب خوبی می‌شناختیم، خیلی به زحمت؛ یعنی یادم می‌آید برای یک داستان می‌رفتم از بچه‌ها عکس می‌گرفتم و باید صبر می‌کردم عکس‌ها چاپ شوند (با توجه به مشکلاتی که آن روزها بود) بعد کارکترهایی که می‌خواستم از روی عکس بچه‌ها می‌کشیدم و وارد داستان می‌کردم. تا اینکه رفتیم دانشگاه، حدود سال ۷۳ دیدیم که درسی داریم به نام تصویرسازی و استاد آن آقای محمدرضا دادگر (که پلاک طلای بولونیا را دارد) بود. ایشان معلم بسیار خوبی بودند، به من جهت دادند برای این قضیه و مرا تشویق می‌کردند و اونجا بود که من با تصویرسازی آشنا شدم و فهمیدم تصویرسازی یعنی چی و خیلی کمک کرد به من در تصویرسازی مجلات. سال ۷۳ پوپک جدا شد از سلام بچه‌ها و من شدم مدیر هنری پوپک و از آن موقع تا سال ۹۶ در آن سمت بودم و بدین واسطه خیلی با تصویرگرها سر و کار داشتیم. حدود سال ۸۳ الی ۸۴ انجمن هنرهای تجسمی قم، بنا شد کلاس‌های تصویرسازی برپا کند و من را بعنوان مدرس انتخاب کردند. عده زیادی از علاقمندان که عمدتاً خانم‌ها بودند، به آنجا مراجعه کردند و حدود ۴ تا ۵ سالی این کلاس‌ها مرتب ادامه داشت و بعد این دوستان وارد فضای حرف‌های شدند؛ چراکه مجله‌ی پوپک که دست خودم بود و کار را به ایشان می‌سپردم. در بین شهرهای ایران قم بعد از تهران دومین شهری بود که تصویرسازی در آن خیلی فعال بود و علتش هم این بود که اینجا کار بود، هم ناشران زیادی بودند و کتاب‌های زیادی برای کودک، نوجوان و خردسال چاپ میشد و هم مجلات زیادی مثل پوپک و سنجاقک و… این فضای برای تصویرگران میدان کاری شد که می‌دانستند کار یاد بگیرند برای ایشان کار هست و حتی می‌توانستند در منزل کار انجام بدهند و راحت بودند…

 چطور هست که تا صحبت از تصویرسازی می‌شود، جهت بحث می‌رود سمت کار کودک و یا حال کودک و نوجوان، آیا علتش همین هست و یا این که این کار در این حوزه فراتر از کودک و نوجوان هست؟

خوب شد شما این سؤال را پرسیدید؛ تصویرسازی اصلاً فقط بحث کودک و نوجوان نیست. حال من این را اضافه کنم که کارشناسی‌ارشد من در دانشگاه تصویرسازی بود، اما الان طوری شده در دانشگاه برای کارشناسی رشته‌ی تصویرسازی، رشته‌ی پوستر.. و من تعجب می‌کنم که مثلاً یک نفر بخواهد در دانشگاه ۴ سال رشته‌ی پوستر و نشانه بخواند؛ بعد آیا برایش آنقدر سفارش می‌آید که ۴ سال از بهترین دوران عمرش را برای این رشته گذرانده… اینطور نیست. دانشجویانی که به این رشته می‌آیند، وقتی از ایشان سؤال می‌شود تصویرسازی یعنی چی؟ همه‌شان می‌گویند: کودک و نوجوان دیگه، کار برای کتاب کودک و نوجوان. در حالی که تصویرسازی یعنی؛ «به عینیت درآوردن آنچه در ذهن است» و در واقع خیلی موارد دیگر را نیز شامل می‌شود. تصویرسازی ۵ قسمت است که زیر مجموعه‌ی یکی از قسمت‌های آن کودک و نوجوان است. در اینجا بخواهم باز کنم؛ ۱) تصویرسازی برای نشریات  ۲) تصویرسازی کتاب  ۳) تصویرسازی تبلیغاتی  ۴) تصویرسازی بنیادها و نهادها  ۵) تصویرسازی بینالمللی. کودک و نوجوان زیرمجموعه‌ی یکی از این پنج قسمت که نشریات بود مجلات کودک و نوجوان است. پس اینگونه نیست کسی که تصویرگر است حتماً در حوزه کودک و نوجوان کار کند؛ بلکه ممکن است تصویرگری باشد که پوستر کار میکند. اما در کل علت عمده می‌تواند این باشد که سفارش در موارد دیگر کم هست و خیلی‌ها آمده‌اند در این نوع کار. شاید ما اگر ۵۰۰ تصویرگر داشته باشیم، ۴۹۰ نفر از آنها کودک و خردسال را خیلی خوب کار کنند و ۱۰ نفر دیگر برای نوجوان کار کنند؛ چون کلاً روحیه‌ی دیگر و طراحی قوی می‌خواهد و باید بتواند یک فضای رئال را خوب کار بکند. اکثر تصویرگران ما طراحی خیلی خوبی دارند، اما یک فرم که می‌بینند از فیلتر ذهنشان رد می‌شود و کودکانه آن را نگاه می‌کنند؛ یعنی مثلاً یک مخاطب کودک چگونه دوست دارد این بخاری را ببیند. در هنر ما دو نوع نگاه داریم؛ در مثال تابلوی ایست اینطور روشن میشود که یکی نگاه کردن به ظاهر تابلو (stop) یعنی همان استپ انگلیسی هست و یکی هم یک لکه مرکب. این تابلو را در کل دنیا همه می‌دانند چیست و معنی آن چیه، اما لکه‌ی مرکب را وقتی پنج نفر نگاه کنند؛ یکی از آن خرگوش می‌بیند، یکی ممکن است ابر و … در هنر همینطور می‌شود، آنجا که لکه‌ی مرکب است میشود انتزاعی؛ یعنی هنرمند اثری را خلق می‌کند و برای تکمیلش به مخاطب واگذار می‌کند که آن را چه ببیند. مثلاً لیوانی را نصف می‌کشد و بگوید باقی آن را می‌خواهم مخاطب خودش بکشد و یا پای کسی را بکشد و بعد شکل کامل آن را به مخاطب واگذار کند تا ببیند او چطور تکمیل می‌کند. اما کسی هم هست که کاری را تمام و کمال می‌کشد و این طور نیست که کسی بخواهد درباره‌ی آن فکر کند، فقط می‌بیند و لذت می‌برد، اما در کار انتزاعی تخیل انسان را تحریک می‌کند… موضوع کودک و نوجوان هم تقریباً همیطور است؛ کسی که می‌خواهد نوجوان کار کند خیلی کم است؛ چون کارش سخت‌تر است و شاید علت دیگر درباره‌ی کار کودک این باشد که اکثر ایرانی ها طنزپردازی قوی دارند و کودک درونشان با آنها همراه است و به همین علت آمده‌اند به سمت تصویرسازی کودک و خردسال….

از میان صحبت‌های شما این موضوع را دریافتم که کار برای نوجوان مشکل است و ضرورت دارد کسی که برای این رده سنی می‌خواهد اثری خلق کند باید از تبحر خاصی برخوردار باشد، پیشنهاد شما برای این گروه سنی چیست که بتوان کار جدی تری کرد؛ چراکه این مسئله در حوزه‌ی نویسندگی و تألیف نیز به لحاظ سختی کار وضع مشابهی دارد؟

چون تصویرسازی برای کودک راحتتر است و کار زودتر تمام می‌شود و تصویرساز وقتی کار میکند خیلی لذت میبرد، لذا چارهای نیست و به نظر من باید با آن کنار آمد. از طرفی باید روحیه تصویرگر هم می‌بایست با این نوع کار همخوانی داشته باشد؛ یعنی بخواهد برای نوجوان کار کند و برای آن ساخته شده باشد. مواردی داشتیم که به تصویرگر سفارش کار نوجوان دادیم، اما تمایل و جهت کار در نهایت کودکانه شده….

خود شما در انتخاب کار بین در ردههای مختلف کدام را انتخاب می‌کنید و ترجیحتان کدام است؟

البته من در جایگاه مدیر هنری هستم و هر کاری که باشد سفارش می‌گیرم به تصویرگر مناسب آن کار واگذار می‌کنم، اما شخصاً اگر قرار باشد کار تصویرسازی انجام بدهم، گرایشم به کار برای کودک و خردسال است…

با توجه به گرایشی که دارید، چگونه نگاه خود را به رده سنی کودک و خردسال نزدیک می‌کنید؟

تصویرگر با حساب دو دوتا چهار تا جلو نمی‌رود، بلکه کارش مثل یک معلم ابتدایی هست؛ یعنی اگر بخواهد به این نگاه کند که ساعتی چقدر حقوق می‌گیرم، چند ساعت هست که امروز کلاس داشتم، چه ساعتی کار تمام می‌شود و مانند آن، در چنین شرایطی هم برای معلم و هم برای بچه‌ها، ولی تصویرگری که به هنر معلمی نزدیک است، یک عشق است؛ یعنی مثلاً وقتی تصویرگر داستانی را می‌خواند خودش را میگذارد در آن فضا و جای یکی از کارکترهای آن داستان. اگر اینطور شد کار خوب می‌شود و درست از آب در می‌آید. از طرفی به قول مرحوم نادر ابراهیمی که می‌گفت: ما در کتابفروشی کتاب‌هایی که خودمان کار کردیم، نگاه می‌کنیم بچه‌ها به سمت کدام کتاب می‌روند و این خود یک نشانه و ارزیابی هست که بفهمیم چه کاری مورد توجه کودکان واقع شده. من خودم چون زیاد با بچه‌ها کار کرده ام و معلم آنها در مقاطع مختلف بوده‌ام، نگاه به بازخورد آنها نسبت به کارم می‌کردم و برای من کاری که بچه‌ها دوست دارند یا نه معلوم میشد. گاهی کار به لحاظ هنری بسیار قوی و خوب است، اما به لحاظ بازاری و آنچه مطالبه‌ی مخاطب هست کار خوبی دیده نمیشود و از طرفی ذائقه‌ی بصری بچه‌ها تغییر کرده؛ چرا که خیلی کارتون می‌بینند و بچه‌ها آن نوع کار را دوست دارند، در نتیجه این می‌شود نیاز بازار… در چنین مواردی تصویرگر بایستی خیلی هوشمندانه تلفیقی ایجاد کند از بازار و کار هنری خودش؛ یعنی مثل یک معلم ضمن اینکه به علاقهی کودک نگاه می‌کند، دست او را بگیرد و پله‌ای بالاتر ببرد…

با توجه به ساختن یک کتاب که در آن عوامل متعددی من جمله مؤلف، ناشر و دیگران دخیل هستند، نقش تصویرگر چطور پررنگ و قوی می شود؟

اگر تصویرگر بخواهد با یک نگاه ساده بخشی از داستان یا شعری را انتخاب کند و بر اساس آن اثری را خلق کند، به چنین کاری ترجمه‌ی تصویری متن گفته می‌شود که هیچ ارزشی هم ندارد. اما اگر تصویرگر و جای مبهم داستان یا شعر را انتخاب کرد و طوری تصویرسازی کرد که آن نویسنده یا شاعر بگویند: عجب! پس این نقطه‌ی گمشده‌ی کار من بوده و پیدا شده و چنین چیزی در تصویر من بوده، این ارزشمند است و اهمیت دارد. نکته دیگر فضا سازی در تصویر است؛ یعنی آوردن عناصری غیر از متن در تصویر که به واسطه‌ی پرداختن به آنها و آوردن چیزهایی که مستقیم در متن یا شعر نیستند و تصویرگر با هنر خود و قدرت تخیل به آنها بپردازد، آن وقت است که ارزش کار بالا میرود و بدین سبب یک تصویرگر از بین هزار تصویرگر شاخص شود. دیگر اینکه نگاه از طرف یک کارکتر خاص در شعر یا داستان آمده است. یعنی نگاهش نگاهی خاص و متفاوت نسبت به آنچه همگان درباره‌ی کارکترهای قصه دارند باشد و از زاویه نگاه آنها به محیط اطراف به نحوی باشد که چیزهایی را ببیند که از دید دیگران مغفول مانده باز خیلی موفق خواهد بود و عیار کار تصویرگر را بالا می‌برد.

برای ورود به عرصه‌ی هنر به ویژه کار تصویرگری و نقاشی، آیا ذوق و ریشه‌‌ی ذاتی لازم است و یا با تلاش و خواستن امکان پیشرفت و شاخص شدن ایجاد می‌شود؟

من هر دو موردش را دیدم؛ یعنی کسی که از بچگی علاقمند نبوده ولی بعد کار کرده و موفق هم شده، ولی چه بهتر که هر دو باشد؛ یعنی هم ذاتاً عشق به هنر داشته باشد و هم با تلاش پشتکار کار را دنبال کند

برای علاقمندان به این رشته توصیه‌ی شما چیست که چگونه و از کجا شروع کنند؟

ما در حدود سال ۸۹ خود ما در آموزشگاهی که داریم هفته‌ای یک روز یک کلاس ۴ ساعته با حضور ۴۰ نفر هنرآموز داشتیم و با چه عشق و علاقه‌ای دنبال می‌کردند و اساتید بین المللی از تهران دعوت می‌کردیم، کسانیکه در دانشگاه‌های تهران مدرس مقطع فوق لیسانس بودند و سفارشات خارج از کشوری داشتند و برای ایشان ارزش داشت که به قم بیایند و شب برگردند، چرا؟ چون بازار کار بود؛ یعنی هنرآموز می‌دانست که دو تا سه ترم شرکت در کلاس و هزینه کردن منجر به شغل آینده‌اش خواهد شد. الان دیگر آنطور نیست؛ چراکه اولاً دست فوقالعاده زیاد شده و ثانیاً بازار کار هم خیلی خراب شده (راکد شده) طوری که الان سالی یک کتاب هم مدیریت هنری‌اش به ما مراجعه نیست در حالی‌که قبلاً ماهی دو تا سه کتاب به ما سپرده میشد… گاهی به ما می‌گویند: ما این هنر را فرا بگیریم، آخرش چه؟ و من هیچ جوابی ندارم و بالاخره هر کاری نیازمند انگیزه‌ای هست که باید برای آن ایجاد شود و تنها به صرف مدرک گرفتن و دست آخر به شغلی دیگری رفتن، فایده‌ای ندارد….

برای بالا رفتن سطح کیفی کار تصویرگر چه نظری دارید؟

تصویرگرها باید انگیزه پیدا کنند؛ یکی اینکه برای آنها سفارش درست شود. هنرمندها تاجران خوبی نیستند؛ یعنی آنقدر درگیر کارشان هستند که از معمولاً از جنبهی مالی موضوع غافل می‌شوند. اگر یک مدیر خوب پیدا شود که با ایجاد یک تیم که در آن هر کسی مسئولیت بخشی از کار را بپذیرد که یکی از اعضای آن تیم تصویرگر باشد، دیگری بیزینس و بازاریابی بکند، آن دیگری طرح جلد بزند و … بدین ترتیب کیفیت کار بالا رفته و بواسطه‌ی کار گروهی هم هزینه‌ها کمتر می‌شود و هم راندمان و کیفیت کار بالا می‌رود. ناگفته نماند که نوعاً مدیرها منفعت طلب و به دنبال استثمار هنرمند هستند… مسئله‌ی دیگر اینکه آدم ها معمولاً در رفت و آمدها و ملاقات‌ها کمی روحیه می‌گیرند، اگر شرایطی فراهم شود که تصویرگرها هم انگیزه پیدا کنند و همدیگر را زیاد ببینند و با هم تبادل نظر در تصویرسازی و کارهایشان داشته باشند و مثلاً هر ماه همه درباره‌ی موضوعی مشخص کار کنند و به کسی که بهتر از دیگران کار کرده باشد هدیه‌ای داده شود و اینطور رقابت ایجاد شود و کارهای هم را ببینند، اینها همه و همه مواردی هستند که ایجاد انگیزه می‌کند و سطح کیفی کار را بالا خواهد برد

آیا به غیر از دانستن علم و فن تصویرگری، علوم دیگر هم عامل بهتر شدن کار تصویرگر می‌شود؟

مثلاً تصویرگرانی که نقاش هم هستند، می‌بینید که کارشان چقدر اثرگذارتر است؛ چراکه رنگ‌ها را می‌شناسند و شکل و صدای رنگ را هم آشناست. یا در تصویرسازی علمی که مثلاً برای یک کودک ۶ تا ۷ ساله وقتی بخواهند درباره‌ی پشهای مطلب نوشته شود که طبیعتاً می‌بایست همراه با تصویری باشد، این کار را به تصویرگری می‌دهند که تصویرگری علمی می‌کند؛ چون وقتی قرار است تصویری نزدیک و برجسته از پشه ارائه شود، او می‌آید همان پشه را بازسازی می‌کند و به تصویر پشه وفادار هست، ولی کاری می‌کند که بامزه دیده شود؛ مثلاً موجوداتی که کله‌ی آنها کمی بزرگتر هست، نمکی‌تر هستند و به بچه‌ها معمولاً اگر بگویید پدر و مادر و خواهرت را بکش، اولاً کله‌ی کسی که بیشتر دوست دارند بزرگتر می‌کشند و کسی که دوست ندارند و یا از او می‌ترسند دور می‌کشند. یعنی این موارد را باید تصویرگر علمی کار بداند و اشراف به روانشناسی کودک و روانشناسی رنگ‌ها و فرم نیز داشته باشد و رنگ ها را بشناسد، این که چه رنگ هایی خنثی هستند (سرد و گرم) چه رنگ‌هایی دوست داشتنی؛ چرا که رنگ‌ها هم صدا دارند و هم شکل و هم فرم. مثلاً شربت یک بچه‌ی ۳ تا ۴ ماه را که به ظاهر از رنگ و اینگونه صحبت نباید حرفی باشد، صورتی می‌کنند و یا حتی سفید؛ چون صورتی مزهاش شیرین است و این به لحاظ فطری هست و یا رنگ سفید یا شیور است و یا بی مزه و یا شیرین، لذا پاکت شیر را هیچ کجا ندید نارنجی کنند چون نارنجی مزهاش ترش است. همچنین رنگ‌ها صدا دارند، مثلاً صدای آبی صدای نی هست؛ چون نی آرامش‌بخش هست و فرم دارند و برای همین رنگ آبی، فرمش دایره است، چون دایره همه‌اش منحنی هست و زاویه ندارد برخلاف قرمز که اکتیوترین و پر انرژیترین رنگ است، تمامش یک مربع هست، چون زاویه‌ها همدیگرو قطع کرده‌اند و صدایش صدای ترومپت هست. این رعایت ها باعث می‌شود وقتی به کاری مخاطب نگاه می‌کند، می‌بیند این همان است الا اینکه چقدر بامزه تر شده.

علی رغم اینکه حضرتعالی جزو اساتید بنام این رشته هستید، آیا از ابزاری هم برای معرفی کارهاتون استفاده می‌کنید؟

از اینستاگرام. اینستاگرام خیلی خوب بوده؛ چون گویی یک نمایشگاه مجازی هست که همه‌ی کارها را می‌توانی نشان دهی و در کل یک دلگرمی هست که می‌دانی آرشیوی از کارها را داری که نمایشگاه هم هست و بواسطه‌ی گوشی همراه هرجا می‌توان برد و کارها را نشان داد

اجمالاً در مجلات و مجموعه‌هایی که کار کردید اشاره‌ای داشته باشید ممنون می‌شوم…

مجلات سلام بجه‌ها، روزنامه‌ی گنبد کبود، مجلات رشد کودک و نوجوان و خردسال و مجله‌ی پوپک … و البته کلاً تصویرسازی را کنار گذاشته‌ام و به سراغ نقاشی آمدم. علاوه بر تدریس دانشگاه، کارهای گرافیکی و نقاشی انجام می‌دهم

تشکر می‌کنم از فرصتی که به بنده دادید و اجازه دادید خدمت برسم و با هم گپ و گفتگو داشتیم…

خواهش می‌کنم، سلامت باشید، زحمت کشیدید…

 

 

 

جلسه‌ی انجمن «شعر کودک و نوجوان» با حضور شاعران و با پیگیری انجمن ناشران کودک و نوجوان استان قم در محل ساختمان انجمن‌های عملی حوزه برگزار شد. اولین جلسه‌ی این محفل ادبی، که قرار است در روزهای چهارشنبه هر هفته به جز روزهای تعطیل رأس ساعت ۱۶ شروع خواهد شد.

این جلسات با حضور استاد برجسته‌ی شعر استان قم جناب آقای متقی و دیگر اساتید این حوزه همچون جناب آقای یحیی علوی- فرد و دوستداران شعر و ادبیات برپا می‌شود‌.

اولین جلسه‌ی این جمع اهل ذوق و دوست‌داشتنی ۲۲ آبان ماه ۱۳۹۸ برگزار شد و ان شالله هر هفته ادامه پیدا خواهد کرد.

از همه‌ی عزیزانی که مایلند در این جمع باصفا و گرم حضور داشته باشند؛ بویژه شاعران و طنزپردازان حوزه کودک و نوجوان دعوت می‌شود تا گرمابخش محفل ما باشند.

جلسه ی هیئت مدیره انجمن ناشران کودک و نوجوان استان قم، با حضور آقای سعیدی از انتشارات آستان مقدس امام هشتم (ع) در محل دفتر نشر دارالبراق برگزار گردید.

در این جلسه ابتدا جناب آقای سبحانی نسب ضمن خیر مقدم به کلیه اعضا و تشکر ویژه از آقای سعیدی که از راه دور در این جلسه حاضر شده بودند؛ گزارشی از حضورشان در نمایشگاه باکو (آذربایجان) ارائه نمودند و از ظرفیت‌های بالقوه‌ی آنجا جهت عرضه کارهای دینی مذهبی (علی رغم محدودیت‌ها و مشکلات آن منطقه) مطالبی عنوان نمودند.

سپس جناب آقای امیری از نمایشگاه فرانکفورت آلمان گزارشی جامع طرح کردند.  ایشان فرمودند: ماهیت کتاب‌های ما به نحوی هست که شاید مثل خیلی از استندهای دیگر موجود در نمایشگاه جلسات زیادی نداشته باشیم؛ چرا که علاوه بر مذهبی بودن، کتاب‌های ما برخاسته از تفکرات شیعه هم هست، اما به اعتراف دوستانی که در نمایشگاه هستند، ظاهراً موفق‌تر عمل می‌کنیم. یعنی با هم تعداد (به ظاهر) اندک که به ما مراجعه می‌کنند، اتفاقات خوبی می‌افتد. من جمله ناشری از پاکستان که پس از مواجهه با کتاب‌های ما (به طور ویژه کتاب هر آیه یک قصه و کتاب پیامبران و حیوانات در قرآن) برایش خیلی جالب بود که تعاملی با ما داشته باشد، مخصوصاً وقتی متوجه شد که «گرند» هم حمایت می‌کند خیلی جدی‌تر شد و طی چند روز مکرر مراجعه داشت و قرار بر این شد که بزودی باب همکاری و فروش محتوی را با ایشان داشته باشیم.

آقای امیری گفتند: ما نمایشگاه‌های کشورهای عربی زیاد رفته‌ایم. در همین شارجه‌ای که دیروز روز آخر آن بود شما کل سالن کودک را دور بزنید، کتاب مذهبی نمی‌بینید؛ علت آن است که تزاحم افکار بسیار شدید که دارند و بعضی از پارادوکس‌ها. در واقع بسیاری از ناشرین به صورت یک اتفاق نانوشته از کتب دینی فاصله گرفته‌اند. با این حال واقعیتی وجود دارد مبنی بر اینکه اگر در کتاب‌های ما اشارهای به مستقیم به المان‌های شیعی نداشته باشیم و حتی خود کلمات معصومین را هم استفاده کنیم، من معتقدم آدمی که با مذهب ما مشکل دارد؛ شیفته‌ی این معارف خواهد شد؛ چراکه او با مفاهیم مشکلی ندارد و فقط ذهنش نسبت به شیعه تخریب شده است.

به نظر من ما باید زین‌مان را محکم ببندیم و آماده‌ی یک پرش باشیم. در وادی کتاب به ویژه کتاب کودک، خیلی حرف برای گفتن داریم و کم کم به سمت ما می‌آیند. حتی ناشران اماراتی به سمت ما متمایل شده‌اند. چیزی که ما دریافتیم این است که متوجه این شده‌اند که کتاب کودک در قم خیلی تغییر کرده است. این به این معناست که ما رصد میشویم. حتی این موضوع مطرح است که؛ پاسخ به سؤالات دینی کودکان در دنیا، فعلاً قم در ردهی اول است. بنابراین با دلگرمی و قوت ان شاالله ما در همین مسیر گام برداریم؛ ولی نکته مهم و آخر این است که اینجا نشستن و در خارج بازاریابی کردن فایده‌ای ندارد و ما در این قسمت انتظارمان از جناب آقای سعیدی هست که با امکان و بضاعتی که در اختیار دارند باید حرکتی و شرایطی را فراهم کنند و در هرجای اروپا اما بلژیک و لندن بهتر از جاهای دیگر است؛ چراکه بیش از ۶۰ درصد جمعیت بروکسل را مسلمانان تشکیل می‌دهند. هم اکنون تعداد مسلمانان در دیگر کشورها کم نیست؛ اما ما باید نحوه‌ی آماده سازی و محتوای کتاب‌هایمان به شکلی باشد که برای دیگر مخاطبان هم جذاب بوده و حرفی برای گفتن داشته باشد.

در پایان اشاره می‌کنم به کتابی که با موضوعی جهانی تدوین شده و علی رغم این که چهاررنگ است به صورت سیاه و سفید چاپ شده به نام «سرّالبرّ» یعنی راز چاه…. این کتاب جایزه‌ی بین المللی را امسال دریافت کرده است.

بعد از آقای امیری جناب آقای سعیدی، پیرو داشتن دفتری دائمی در خارج از کشور علاوه بر گزارشی از آنچه تاکنون اقدام شده مطالبی را فرمودند. ایشان ضمن قبول نیازمندی به پایگاه در خارج کشور، با توجه به تجربه‌ی تلخی که در عرصه‌ی بین‌الملل آستان قدس داشته و هزینه‌ی سنگینی تحمیل شده بود؛ پیشینهاد کردند به جای حضور مستقیم و ایجاد مرکز، درصورت امکان بشود از ظرفیت‌های خارج از ایران استفاده شود.

در ادامه جناب آقای سبحانی نسب در تکمیل این نظر گفتد: من نیز این ظرفیت‌های خارجی را قبول دارم که اگر جاهایی مانند توحید (فرانسه) و یا جاهای دیگر که اگر بتوانیم این ظرفیت‌ها را بشناسیم و از آنها استفاده کنیم بسیار خوب است، چنانکه هم اکنون یک نفر هندی به من اصرار دارد کتاب‌هایت را به من بده تا در جهان توزیع کنم. اما مسئله این است که چطور به صلاحیت کسی یا مرکزی اعتماد کنیم. چه بسا ظرفیت‌های بین المللی بهتر در دنیا باشد که بتوان از آن استفاده کرد. پس بنابراین باید هم خوب فکر کرد و هم تحقیق. الان بخش دیجیتال در دنیا بسیار فعال است و به نظرم می‌بایست از این ظرفیت بهتر استفاده کرد ولو لازم باشد تنها برای این موضوع (دیجیتال) جلسات مکرری برگزار کنیم. در این راستا لازم است که ما یک مجموعه‌های تولید محتوای قوی باشیم که بخشی از کارمان تولید فیزیکی باشد و بخش دیگر فضای مجازی و الکترونیک باشد.

همچنین جناب آقای سعیدی آمادگی خود و مجموعه‌ی آستان مقدس مشهد، درخصوص توزیع و معرفی آثار فاخر به زبان عربی را برای حجم انبوه زائر عرب که درحدود ۴میلیون نفر برای سال ۹۷ برآورد شده بود را اعلام کردند. در این زمینه ما بخشی را در نمایشگاه داریم که مختص به کتاب‌های زائرین غیر ایرانی است که باز در این بخش می‌توان همکاری خوبی ایجاد نمود.

جناب آقای علوی ،‌ لطفاً‌ معرفی کاملی از خودتون داشته باشید و بفرمائید کار در حوزه ادبیات کودک و نوجوان را از کجا شروع کردید؟
یحیی علوی فرد هستم و به عمو علوی هم شهرت دارم ( که این هم قصه ای داره حالا اگه فرصت شد درباره‌اش خواهم گفت) از سال ۷۲ شعر کودک را شروع کردم ، قبل از اون سال ۶۶ اولین شعرم رو گفتم _که حدوداً نوجوانی ۱۴ الی ۱۵ ساله بودم_ شهرستان بجنورد بودیم و راهنمایی نداشتم ، آن وقت شعری بر علیه یکی از مربیان خوابگاه _بهتر است بگم تلگنر بود تا علیه_ بدلیل برخورد نامناسبی که با یکی از بچه ها داشت ،‌ شعری گفتم (مزن آن کس که افتاده به زیر است……….که چون برخواست شیاد کبیر است) و این اولین شعر من بود و سر همین هم تنبیه شدم و ازسال ۷۲ بصورت رسمی شروع به سرودن شعر کردم. اونوقت از بجنورد به مشهد رفته بودم و از آن جا به قم مهاجرت کردم و در قم با استاد تقی متقی آشنا شدم ، ایشان جلساتی تحت عنوان جلسه شعر کودک و نوجوان در مرکز تربیت مربی کودک برگزار می کردند و از همان جا به صورت جدی کار را شروع کردم.
این مشهد رفتن و قم آمدن شما پیرو تحصیلات حوزوی بود که داشتید؟
بله
اولین بار اثر شما کی چاپ شد و در کجا؟
اولین شعر من سال ۷۴ در مجله پوپک ،‌ اون‌وقتا استاد محمود پوروهاب دبیر بخش شعر بودن و آقای عبداله حسن زاده سردبیر مجله سلام بچه ها و پوپک بودن‌ ،‌ من اونجا رفتم و بهشون گفتم من یکی دو سال هست شعر کودک کار می کنم ،‌ شعرهای منو گرفتن و در او مجله چاپ شد. یکی دو سه سال بعد هم با مجلات کیهان بجه‌ها و سروش نوجوان که آقایان مرحوم قیصر امین‌پور و بیوک ملکی و آقای رحماندوست و کسان دیگری که در زمینه داستان آن‌جا در مجله سروش بودند با آن ها آشنا شدیم و با ایشان همکاری ما ادامه پیدا کرد و در بعضی مجلات مسئولیت هم داشتم؛‌ مثل مجله باران که مدتی سردبیرش بودم و یا مجله قاصدک مرکز پژوهش‌های صدا و سیما که حدود پنج سال فعالیت داشتم. اولین کتاب من در سال ۸۵ چاپ شد. فضای شعر کودک به نحوی بود که براساس توصیه اساتید _که درست هم می‌گفتند_ عجله برای چاپ کتاب نبود ،‌ برعکس این روزها‌ طرف می‌آید و شعرش جای کار دارد ،‌ اما عجله دارد برای چاپ کتاب. سال ۷۸ من خودم دو تا کتاب داشتم که قرار بود توسط ناشری چاپ شود‌ ؛ اما الان خدارو شکر می‌کنم که چاپ نشد ؛‌ چون بعدها می‌تواند پشیمانی داشته باشد. در حالیکه اون‌موقع ناراحت شدم. از اون جایی که انسان در طول کارش رشد می‌کند ،‌ وقتی جلوتر می‌رود و پیشترفت می‌کند ؛‌ توقعش از خودش بالاتر می‌رود و وقتی به شعرهای قبلی‌اش مراجعه ‌می‌کند ،‌ ممکن است دیگر کار قوی نداند ،‌ ضمن این‌که بعضی از شعرها هم تاریخ مصرف دارند.
شعرهای شما تماماً برای کودکان سروده شده؟
وقتی ما می‌گوییم شعر کودک‌ ،‌ در واقع سه گروه سنّی مدّنظر است‌ ؛‌ یکی گروه سنی «الف» که خردسالان هستند ،‌ یکی «ب و ج» که کودکی اول و دوم است و یکی «د» که نوجوانان هستند. در واقع وقتی می‌گوییم شاعر کودک ؛‌ یعنی شاعری که برای بچه‌های زیر پانزده سال شعر می‌گوید. من برای بزرگسال هم شعر گفتم ،‌ ولی هیچ وقت جدی دنبال نکرده‌ام و در واقع همان شعر کودک را دنبال کردم.
آیا شاعران شعر کودک هم مثل شعر بزرگسال تحت تأثیر شاعری از شعرای قدیم هستند؟
از اونجایی که شعر کودک فضای جدیدی هست‌ و فضای شعر کودک با شاعرانی همچون حافظ ،‌ سعدی ، مولانا و امثال این‌ها کاملاً‌ فرق دارد ؛‌ چرا که شعر بزرگسال عرفانی ،‌ فلسفی‌ ،‌ حماسی و… می‌باشد؛‌ لذا شاید نتونیم از شاعران کلاسیک اسمی ببریم‌،‌ اما شاعران کودک و نوجوان از خود شاعران کودک الگو می‌گیرند ، البته در دهه ۶۰ و ۷۰ چنین اتفاقی زیاد نمی‌افتاد ؛‌ شاعران کم بودند و هر کدام از اون‌ها مثل جزیره‌ی دور افتاده‌ای بودند و خودش بود. یکی از فایده‌هایی که انجمن‌ها (منظور انجمن های ادبی و شعر است)دارند ، یاد دادن شعر به مخاطب است ؛ اما ضررشان هم این است که همه شبیه به هم شعر می‌گویند. ولی کسانی‌که به انجمن‌ها نمی‌روند ، معمولاً خودشون هستند و از کسی تأثیر پذیری نداشتن. من در مصاحبه‌ای گفتم درصد بالایی از شاعران کودک و نوجوان کشور را من عنوان ناصر کشاورز کوچک را براشون می‌زارم ، در واقع کپی ضعیف شده از ناصر کشاورزاند و در شعر خودشون ردپایی از خودشون رو نمی‌بینید. آقای ناصر کشاورز شاعر خیلی ممتازی هست. اگه بخواهیم ایشون رو مقایسه کنیم با شاعران دیگه ، مقایسه‌ی لیونل مسی هست با دیگر بازیکنان فوتبال. به نظر من کسی هست که شعر کودکانه در ذات و فکر اوست. مطمئناً چنین کسی تأثیر گذار است ؛ چرا که شعر او لذت بخش است و کسی که از چیزی لذت ببره ، ممکن است تأثیر هم بگیره.
خب توی جلسات ، انجمن‌ها ، جشنواره‌ها و…حضور آقای کشاورز باعث شده تا خیلی‌ها بر اساس سلیقه‌ی ایشان شعر بگن و این می‌تونه آسیب باشه.
می‌تونیم بگیم ایشان خود یک صاحب سبک هستند ؟
بله صاحب هست و برای ایشان خوبه ولی کسانی‌که ایشون تقلید می‌کنند و در واقع از خود چیزی به شعرشون اضافه نمی‌کنند ، این‌ها ماندگار نمی‌شوند و نهایتاً به شاگردان آقای کشاورز مشهور می‌شوند. ولی خب در قم اساتیدی همچون آقای متقی و آقای پوروهاب متوجه این موضوع بوده‌اند و همیشه در جلسات تأکید می‌کردند که خودتون باشید با عیب ها و قوّت‌هاتون… البته این مسئله در شعر کودک خیلی به چشم می‌خوره و در شعر بزرگسال این‌گونه نیست و خیلی کم چنین موضوعی دیده می‌شود.
معمولاً اشعار شما در چه مضامینی هست؟
شعر کودک معمولاً چندین مرحله را پشت سر گذاشته ، مرحله‌ای که شعرهای هیچانه بوده ، شعرهای عامیانه بود و شعرهایی که ظاهراً بی‌ربط بوده ؛ اما در همین بی‌ربطی حرف برای گفتن داشته و اشعار زیر بنایی شعر کودک محسوب می‌شدند و یا شعرهای لالایی ( که خیلی از این لالایی‌ها حتی مشکل هم داشته ولی در هر حال مخاطبش کودک بوده). در مرحله‌ای دیگر شاعرانی پیدا می‌شوند که می‌آیند و می‌خواهند به صورت حرفه ای برای کودک شعر بگویند . در اینجا خودش چند مرحله پشت سرگذاشته ؛ مرحله‌ای مربوط می‌شود به قبل از انقلاب که مرحله‌ی آزمون و خطا بوده و بارزترین شاعر قبل از انقلاب در حوزه کودک که این آزمون و خطاها را درست پشت سرگذاشته و شعرهای خیلی ماندگاری سروده ، محمود کیانوش را بشود نام برد . البته شاعران دیگری هم مانند عباس یمینی شریف ، سمین باغچه‌بان و … هم بوده‌اند که خاص کودک شعر می‌گفتند ، اما شعرهای این افراد بیشتر رنگ پند و نصیحت و نظم و چیزهای دم دستی داشته؛ چرا که در مرحله‌ی آزمون و خطا بودند. ولی خب محمود کیانوش به نظر من أعجوبه‌ای بوده در آن زمان، در وقتی که همه در آزمون خطا هستند ، می‌آید و یک شعر ناب کودکانه را پایه‌گذاری میکند. کتابی هم دارد به نام «شعر کودک در ایران» که نقطه نظرهای پژوهشی خودش در زمینه کودک را هم می‌گوید. من فکر می‌کنم شاید بخاطر این بوده که مطالعات انگلیسی زیاد داشته ؛ چون دیدم مجموعه‌های از شعرهای شاعران انگلیسی را ترجمه کرده و به نظم آورده ، خب این نگرش به شعر را خیلی رشد داده ؛ چرا که نظریات افرادی همچون پیترهاونت را خوانده و یا شاعران انگلیسی زمان را خوانده و این در کل قبل از دوره‌ی قبل از انقلاب است. اما می‌شود گفت شعر کودک به صورت جدی بعد از انقلاب اتفاق میافتد ، البته شاید یکی دوسال قبل از انقلاب شروع شده باشد که به نظر من سردمدارش هم آقای مصطفی رحماندوست هستند ؛ ایشان احیا کرد و برای اولین بار شعر را برای خردسال هم تعمیم داد و نوآوری های جالبی هم انجام داد. بعدها افراد دیگری در دههی شصت شروع به کار کردند که چون در ابتدای کار بودند هنوز آزمون و خطاهایی داشتند. ولی خب یک پشتوانه هم داشتند و آن شعرهای کیانوش بود و این دوستان پا در پله‌ای گذاشتند که کیانوش درست کرده و ایشان پله‌های بالاتر رفتند. فکر می‌کنم از سال ۷۰ به بعد شعر کودک خیلی جدیتر گرفته شد طوری‌که طی سال‌های ۶۰ تا ۷۰ شاید به اندازه‌ی انگشتان یک دست شاعر شعر کودک داشتیم ، ولی سال ۷۰ به بعد یک باره نسل جدیدی آمدند و نسلی طلایی وارد این عرصه شدند و به قول آقای پوروهاب بزرگترین قله‌های شعر کودک را ما در این دهه داریم.
من خودم معتقدم انجمن شعر کودکی که در قم بود ، خیلی در شکلیگیری ادبیات آئینی کودک خیلی تأثیرگذار بود ، هرچند هیچوقت هیچ تبلغ رسانهای یا انواع دیگر تبلیغات و معرفی خود را نداشت. می‌آییم جلوتر مواجه می‌شویم با شاعران جوان و پرانرژی ؛ اما عجول. من خودم سال ۷۲ شعر گفتم ، هیچ‌وقت به این فکر نمی‌کردم که زودتر کتاب چاپ کنم ، بلکه به این فکر بودم که کارم ارتقاء پیدا کند. یادم میآد در سال های ۷۴ و بعد از اون که شعرهای من در مجلهی پوپک چاپ میشد ، اونوقتها [خودروی] رنویی داشتم و علیرغم اینکه چند بار جوش می‌آورد و باید توقف می کردم تا موتورش خنک بشه و آب می‌ریختم توی رادیاتورش ، هر هفته باهاش می‌رفتم تهران بلوار کشاورز ، مؤسسه انتشاراتی سروش. می‌رفتیم اونجا به شوق اینکه بریم یک نقد بشنویم ، صحبتی بشنویم و دربارهی شعری که سروده بودم نظری و نقدی مطرح شود و اصلاً به فکر چاپ کتاب نبودیم. از سال ۸۰ به این طرف نسلی نسبتاً عجول و سال ۹۰ به بعد علاوه بر عجول بودن ، شعرهای بسیار سطحی ارائه کردند. در بین افرادی که الان داریم ، شاخص کم دیده میشود. فضای مجازی هم به این مسئله دامن زده و این افراد را گول میزند ، طوریکه تعداد فالوور براشون مهم‌تر از تأیید اساتید میشود. من از سال ۹۰ به این طرف را سال‌های بازگشت‌های ادبی می‌دونم ؛ یعنی دورهی بازگشت و پوست اندازی شده. شاعران متوجه شدند هر کسی بدنبال این است که ردپایی و یادگاری از خودش در شعر کودک بزاره که خیلی از این‌ها تحت تأثیر آشنایی و مطالعه‌ی ادبیات غربه ، اما آسیبی که در این میان هست رو من با مثالی بگم: منجمی رو آورند دربار هارون الرشید و با بهلول ملاقات کرد. بهلول از او پرسید: شما ستاره شناسید؟ گفت: بله. بهلول گفت: یعنی دورترین ستاره‌هارو هم می‌شناسید؟ گفت: بله. پرسید: شما منو می‌شناسی؟ گفت: نه. (بهلول) گفت: شما که منو نمی‌شناسی چه جوری می‌تونی ستارهها رو بشناسی. من با این مثال می‌خوام این را بگم ، امروزه شعر کودک و نوجوان ما، اطرافمون کشورهای مختلفی هستند؛ کشورهایی با ادربیات عربی ، کردی ، ترکی ، ترکمنی و فارسی که در کشورهای تاجیکستان و افغانستان وجود داره ، خب وفتی ما از اینها ناآگاهیم ، اصلاً چطور ما یکباره رفتیم سراغ ادبیات غرب؟ من با غرب مخالف نیستم ؛ ادبیاتش خیلی غنیست ، اما ادبیات عرب هم خیلی غنیّه ، ادبیات کودک و نوجوان تاجیکستان به اعتقاد من در خیلی جاها از ما جلوتر است. وقتی من با ادبیات این کشورها آشنا شدم نگاهم به شعر به گونهای شد که تا مدتها شعر نگفتم تا اینکه بشینم و از نو بنایی بزارم.
شعر سه سطح دارد ؛ آموزشی ، پرورشی و سمبلیک و تلنگری. امروزه شعر عرب در سطح سمبلیک قرار دارد ؛ اما شعر کودک و نوجوان ما در نهایت رشد خود ، از آموزشی به پرورشی و تربیتی ؛ چراکه ما در شعر بیشتر به دنبال یاد دادن چیزی و یا تغییر رفتاری در بچه‌ها هستیم ؛ اما چیزی که از شعر توقع می‌رود این نیست ؛ شعر ایجاد کردن یک سنبل و نماد و تلنگر به ذهن مخاطبه که بتواند یک تأثیرگذاری بلند مدت داشته باشد ؛ یعنی با تلنگری در شخص همچون شوکی که به او وارد شود مسیر زندگیش عوض می‌شود. این را ما در سیره اهل بیت (ع) هم داشتیم که با جملهای مسیر فردی را عوض کردهاند و نه با منبر و سخنرانی‌های یک ساعته. شعر خوب به نظر من این‌گونه باید باشد که با خواندن یک بیت ، آنقدر روی مخاطب مؤثر باشد که هم آموزش و هم تربیت اتفاق بیافتد و هم مسیر زندگی‌اش عوض شود.
نظر شما درباره‌ی ذوقی بودن و یا امکان کسب این هنر از طریق آموزش هم هست؟
طبق نظر اساتید شعر ، ذوق ۳۰ الی ۴۰ درصد کاره ؛ یعنی اگر کسی به صرف ذوق شعر کافی نیست ، ولی اگر بخواهد شاعر شود باید ذوقش را هم داشته باشد و منظور ما از ذوق یعنی لذت بردن از شعر و ارتباط گرفتن با شعر و آروم شدن با آن و وقی شعر می‌جوشد او هم از درون بجوشد و در واقع تخیل خیلی قوی همراه با جولان داشته باشد و این‌ها زمینه‌ی شاعر شدن خوب است ، ولی زور شعری هم لازمه ، ما می‌گیم ذوق و زور. شعر زورکی گفتن کار کسانیست که ذوق ندارند و کسانی‌که ذوق دارند اگر زور نزنند ، نمی‌توانند شعر بگویند. به قول آیه الله جوادی آملی (حفظه الله) جمله‌ی قشنگی دارند در بحث هنر که میفرمایند: ما دو چیز داریم در بحث هنر ؛ یکی انتصاب یکی اکتساب. اگر این دو (با هم) نباشند اتفاق هنری نخواهد افتاد. پس به قول اساتید ۳۰ تا ۴۰ درصد ذوق هست و الباقی یعنی حداقل ۶۰ درصد تجربه است و باید آموخته شود و هر دوی اینها مثل دو بال هستند برای یک شاعر.
بعضی دوستان نویسنده و یا شاعر مخالف کار سفارشی هستند و معتقدند کاری اثرگذاره که از درون جوشیده باشه و کار سفارشی آن تأثیری که باید داشته باشد ندارد ، نظر شما در این باره چیست؟
من میخواهم به این جمله قیدی بزنم ؛ صرف اینکه اثری سفارشی باشد ضعیف نیست ، بستگی دارد سفارشی بودن چی باشد. امروزه به خاطر اینکه درصد بالایی از کارهای سفارشی که در بازار هست ضعیف از کار در آمده ، میگن کار سفارشی ضعیف است . ما کار سفارشی داشتیم در طول تاریخ که شاهکار از کار در آمده. شاهنامه فردوسی یک کار سفارشی بوده ؛ یکی از وزرای سلطان محمود ؛ ابوالعباس اسفراینی به فردوسی سفارش می‌دهد . اسدی طوسی شاهنامه را شروع کرده بود و هزار بیتش هم سرود ، اما در جوانی کشته شد. به فردوسی این کار واگذار شد و از آنجا که ذوق شعر و شاعری او به گوش وزیر رسیده بود ، سفارش کار شاهنامه و تکمیل آن به فردوسی سپرده شد و این آقا قبول کرد و ۳۰ سال روی آن کار کرد و به نظم در آورد.
صرف سفارشی بودن بد نیست ؛ مهم این است که چقدر روی سفارش کار کنی. گاهی کاری سفارش می‌دهند و مثلاً می‌گن تا دو روز دیگه کتابی می‌خواهیم. خب کتابی که دو روزه از کار در بیآد ، دو روزه هم از یاد می‌رود ، اما گاهی موضوعی سفارش داده می‌شود که به لحاظ زمانی دست نویسنده را باز میگذارن که درباره‌ی موضوع فکر شود. اساساً شاعری ابتدا به موضوع فکر می‌کند و بعد شعر می‌گه. همیشه اینطور نیست که شعر بیاد سراغش ، بلکه گاهی خودش میره سراغ موضوعی. شاعر باید وقت داشته باشد ، ما می‌گیم شعر باید دم بکشد. پس عجله‌ای بودن سفارش باعث ضعیف شدن کار شده.
شما در بین صحبتی با هم داشتیم به برخی از شعرا و سردمداران شعر کودک اشاره داشتید و نام بردید، جنابعالی شخصاً چه کسی را در عرصه‌ی شعر کودک چه از نظر پژوهشی و چه آموزشی تأیید می‌کنید؟ هر چند بیشتر منظور ما در حوزه تربیت معنوی کودک مدنظرمان است.
اگر به لحاظ موضوع و محتوی بخواهیم نام ببریم ؛ امروزه بسیاری از شاعران کودک و نوجوان خیلی خوب کار می‌کنند و به این نتیجه رسیدن که مباحث معنوی و اخلاقی بایستی برای بچه‌ها بازگو شود. اما اگر بخواهیم به دنبال محتوی و موضوعات غنی باشیم و دنبال شعر شاعران قوی و بزرگ باشیم ، من فکر می‌کنم حلقه‌ی ادبی و شعری قم ، یکی از تأثیرگذارترین حلقه‌های شعری در بحث معنویت گرایی در شعر کشور است و اجازه بدید من اسمی نگویم ؛ چراکه ممکنه اسمی فراموش کنم ، اما کنار بحث محتوی ما در شعر و ادبیات کودک سه چیز مطرح داریم ؛ یکی آفرینش شعر ، دیگری پژوهش و آخری آموزش. من فکر می کنم بیش از ۹۰% از شاعران شعر کودک به بخش پژوهش توجه لازم را ندارند و فکر نمی‌کنند. اگر بخواهم دقیق تر بگم به جرأت می‌تونم بگم تعداد افراد شاخص که توجه به بحث پژوهش روی شعر کودک کار کرده باشند به تعداد انگشتان یک دست نمی‌رسد.
لطفاً این موضوع رو دقیق تر باز می کنید؟
ببینید امروز من به عنوان شاعر کودک موظفم بدونم در حاشیه شعر کودک چی میگذره ؛ من باید علم روانشناسی را بشناسم ، من باید ادبیات کشورهای دیگرو بشناسم ، من باید بدانم آرایههای ادبی در شعر کودک رو تحلیل کنم و نظرات دانشمندان و پژوهشگران در این زمینه رو بدونم . خیلی از شاعران کودک فقط برگهای برداشته و با حس کودکانه برای کودک شعر میگن. من خودم وقتی با شعر کودک و نوجوان عرب آشنا شدم تا مدتی شعر نگفتم ؛ چرا نگفتم ، چون اصطلاحاً گفته میشه آدم باید یک ریکاوری شود. چند سالی هست رشته ادبیات کودک در دانشگاه‌های ما راه پیدا کرده و این اتفاق خوبیست ، اما جالبه بدونید شاعران کودک و نوجوان ما از ارتباط با پایان‌نامه ها و چنین فضاهایی غافل‌اند. مثلاً در دانشگاه شیراز کتاب‌های زیادی ترجمه شده از صاحب‌نظران جهانی ولی شاعران ما استفاده نمی‌کنند و بیشتر شعر مطالعه می‌کنند و شعر میگن. این‌که در جهان و حتی در خود کشورمون چه خبر هست بی اطلاع‌اند. مسئله‌ی دیگه موضوع آموزش هست؛ ما شاعر خیلی داریم اما شاعرساز خیلی کم داریم. به نظر من یکی از وظایف شاعر شاگردپروریست. همانطور که در عرصه‌ای مانند تئاتر و سینما این رو داریم. من خیلی از شهرها می‌رم و استعدادهای خوبی می‌بینم اما متأسفانه فقط انجمن شعر و ادبیات جز در چند شهر که تعدادشون به عدد انگشت یک دست نمی‌رسه (تهران ، قم ، مشهد و همدان) در بیشتر شهرهای کشور جایی برای آموزش و رشد این استعدادها نیست. در کل به نظر من اگر سه ضلع آفرینش ، آموزش و پژوهش در کسی شکل بگیره می‌تونه موفق‌ترین شاعر کودک باشه.
شما در خلال صحبتی که داشتید به تعدادی از سوالات که می‌خواستم از شما بپرسم پاسخ داد و کار منو راحت کردید…

اما بطور خاص بفرمائید در حال حاضر چی شعر کودک را تهدید می‌کند؟
فضای یک رسانه جدیدی ایجاد کرده که هم از کتاب و هم از مجلات قوی‌تر و در دسترس‌تره و با هزینه‌ی بسیار کم. این پدیده‌ای هست که هم می‌تونه خوب باشه و هم آسیب‌زا ؛ آسیب‌زایی برای شاعرانی هست که توجه ندارن ؛ چون ممکنه غیرکارشناسی فالوورها این شخص مسیر رو اشتباه بره. ما می‌گیم شعر علاوه بر عامه‌پسند بودن خواص‌را هم راضی نگهداره. خیلی از شعرهای فضای مجازی ممکنه عام‌پسند باشه ولی خواص اگر قرار باشه نظری بدن نقص زیادی پیدا می‌شه. مسئله دیگه عجله در ارائه‌ی شعر هست ؛ در دهه‌ی ۷۰ رقابت در تأخیر چاپ آثار بود ؛ یعنی وقتی به شاعری می‌گفتی چرا کتاب جاپ نمی‌کنی؟ گویی کلاس کار به این بود که کارها دیرتر چاپ شوند و این دقیقاً برعکس الانه و این آسیب دوم بود و آسیب دیگه که خیلی هم مهمه توجه نکردن شعرای ما به موضوع پژوهس هست. لازمه دانشگاه ما با شاعران کودک و نوجوان به هم وصل بشن تا اتفاق خوبی بیافته. من در دانشگاه شیراز گفتم که نمیدونم تا کی می‌خواهیم جزیره‌ای دور افتاده باشیم که شاعر برای خودش شعر بگه و شما هم برای خودتون پژوهش. بعد براشون این شعر رو خوندم که : شعرهای انجمن مرده را جان می‌دهد / شعر دانشگاه‌ها زنده را نان می‌دهد. من خودم لیسانس روانشناسی و فوق لیسانس ادبیات را دارم و خیلی کمکم کرده. احساس من این هست که این دو رشته خیلی به من کمک کرده طوری‌که اگر چیزی بوده به کمک این تحصیلات بوده.
به صورت مشخص بفرمائید نقش و اهمیت انجمن‌ها و محافل شعری در چیست ؟
من در پاسخ به سؤال شما مطلبی رو از یونگ بگم : شعر و هنر چیست؟ نزدیک کردن ناخودآگاه فردی به ناخودآگاه جمعی. هر کسی یک ناخودآگاه فردی داره ، هنرمند کسی‌ست که به میانگین ناخودآگاه جمعی رسیده که جمع چی میخآد و از چی لذت می‌بره و این در انجمن‌ها اتفاق می‌افتد. وقتی من بتونم به عنوان یک شاعر دغدغه شخصیم رو در جمع ده شاعر دیگه بخونم طوری که دغدغه اون‌ها هم بشه ؛ یعنی روی ده تا شاعر تأثیر بزارم با شعرم ، نظرات اصلاحیشون رو بشنوم به نظر من بهتر میشه به این ناخودآگاه جمعی دست یافت. ناخودآگاه جمعی خطا نمی‌کنه و این با آزمایش‌های مختلف ثابت شده. مثلاً این شعر آقای عبدالملکیان که می‌گه : « دختران شهری در فکر دختران روستا ، دختران روستا در فکر دختران شهری ، مرد روستایی در فکر آرامش شهر ، مرد شهری در فکر آرامش مرد روستا ، کدام پل در کجای جهان خراب شده است که هیچ کس به خانه‌اش نمی‌رسد » شما وقتی این شعر رو می‌خونی ، همه فکر می‌کنن که این حرف دل ماست. من می‌گم این شاعر به ناخودآگاه جمع دست پیدا کرده و ناخودآگاه فردی‌شو به جمعی تبدیل کرده.. می‌گه : خدایا پیامبران زیادی برای ما فرستادی که آمدند و حرف زدند و رفتند ، این بار پیامبری بفرست که تنها گوش می‌دهد. امروز در بررسی بزه‌کاری ها به همین نتیجه رسیدن که بچه‌های بزه‌کار چون کسی نبوده که به حرف‌های اونا گوش بده دچار آسیب اجتماعی شدند. اینجاست که می‌بینیم یک هنرمند این قابلیت براش هست که یک نگاه پیامبرگونه داشته باشد.همه‌ی این اتفاق‌ها در انجمن‌ها و محافل شعری میافتد به این‌که وقتی شعری گفته میشه جمعی روی اون شعر نظر می‌دهن با کوله باری از تجربه‌ی شعری.مطمئناً وقتی ایرادات شعر در محفل شعری گرفته بشه قطعاً تو جامعه مشکلی نخواهد داشت.
به نظر شما ناسروده‌های کودک و نوجوان چی هست؟
موضوع که زیاد هست و می‌شود سخت‌ترین و مشکل‌ترین موضوعات رو برای کودکان گفت همان‌طور که امروزه در کشورهای غربی‌ دارن این کارو می‌کنند. ما نمونه‌اش رو در کشور خودمون باشگاه‌های فلسفه و فلسفه‌ورزی و رشد تفکر برای کودکان رو داریم. مهم این هست کسی که در حوزه شعر کودک و نوجوان میآد چقدر دغدغه کودکانه داره چقدر دغدغه‌ی محتوی داره. اما مهم‌ترین نکته این هست که مسئله پرورش خیلی مهم‌تر از آموزشه ؛ چراکه بر می‌گرده به رفتار و اخلاق بچه و این دغدغه‌ی همگانیه. امروزه در همه چیز پیشرفت شده از جمله تربیت ، حدود ۱۵سالی هست این موضوع مطرحه که ما چرا باید بچه تربیت بکنیم ؛ ما باید خودمون رو تربیت کنیم. تربیت آموختنی و یاددادنی و گفتنی نیست ؛ بلکه رفتارکردنیه ، تربیت بطور طبیعی در طبیعت اتفاق میافتد. شما روزی چهار ساعت به بچه چیزی آموزش بده اما خودت جور دیگه رفتار کن ؛ بچه همان میشه که شما رفتار می‌کنی. مهم‌ترین مشکل در راه تربیت این است که بخواهی تربیت بکنی ؛ چراکه تربیت کردن خودش اتفاق می‌افتد و طبیعی . در واقع باید به دنبال تربیت خودمون باشیم تا بچه تربیت بشه. دین اسلام با تبلیغ فراگیر نشده بلکه با اخلاق (رفتار) فراگیر شده. پیامبر (ص) با رفتار خود یک نفر رو مسلمان میکرد. به جای این مؤسسات فن بیان ، باید فن رفتار ایجاد شود. در تربیت کودکان دینی هستیم ادبیات الکن است و نمی‌شود.
حالا سوال می‌شه که اصلاً شعر به چه دردی می‌خورد ؟ به درد رشد و پرورش فکری کودکان می‌خورد. می‌توان تلنگرهایی زد. تربیت رفتارهایی هست که شما می‌کنید به اضافه تلنگرهایی که می‌زنید. ما در تاریخ اسلام زیاد از این گونه تلنگرها زیاد داشتیم که فردی با تلنگری به واسطه آیه‌ای یا رفتاری تحولی در وی صورت گرفته است. کار تلنگر این است که باور انسان را به هم میریزد و خراب میکند. شما خانهای کلنگی را خراب می‌کنید تا از نو بنایی محکم و قوی بسازید. به نظر من شعری که باور شخص رو تلنگر نزند شعر نیست. شعرهایی از خانم مریم هاشم‌پور از این دست شعرهاست. پس ما باید روی فکر بچه‌ها سرمایه‌گذاری کنیم. شاعر موظف است که به ذهن مخاطب تلنگر بزند.
شعر چطور می‌تواند روی جهانبینی کودک مؤثر واقع شود ؟
وقتی از تلنگر در شعر استفاده شود ، بچه به مضمون شعر دقت می‌کند . جهانبینی همیشه جهانبینی فلسفی و عرفانی نیست ، جهان بینی درکل نگاه ما به جهان است. ما نمونه شعرهایی داریم ، من به مادر بچه گفتم : شما وقتی دارید میآیید به محفل شعر ببینید بچه در خیابون به چه چیزهایی بیشتر نگاه میکند . انسان به چیزی بیشتر نگاه می‌کند که براش جلب توجه دارد. (مادرها) گفتند: بیشتر به ویترین مغازه‌ها نگاه می‌کنند. شعرهایی درباره‌ی درخت برای بچه‌ها خونده شد ، می‌گفتند وقتی رفتیم ، درصد بالایی از بچه‌ها تا خونه به درخت‌ها نگاه می‌کردند. اینجا نگاه کودک بدون هیچ اجباری تغییر کرده ؛ ما به این میگیم تلنگر و یا همان تغییر دید و جهانبینی. به نظر من اگر یک شاعر این رو مدنظرش قرار بده موفق خواهد شد و وظیفه‌ی شعر به نظر من اینه. وظیفه‌ی اولیه شعر نه تربیت هست و نه آموزش ؛ ممکنه در این موضوعات هم کارآیی داشته باشد ، ولی همهی کارآیی شعر نیست ، عمده روی فکر است. در اینجا حیفم میآد شعر مریم هاشمپور را براتون نخونم. میگه : خیلی برایم جالب است این گندم زیبا و زرد / از روی خطش می‌توان آن را به دقت نصف کرد . نصفش برای مورچه نصفش برای یاکریم / شاید خدا می‌خواسته یک دانه را قسمت کنید . خط خدا این شکلی است به‌به چه خط جالبی / پس بی‌خودی پیدا نشد خط‌های روی طالبی .
بعد از خواندن این شعر برای بچه ؛ کودک همهی فکر و ذکرش میرود روی خط خدا. تا دیروز میوه که میخورد بدون توجه به چنین خطی ؛ اما از الان دیگه خط خدارو میبینه. مجموعه شعری از من چاپ شده توسط انتشارات دارالحدیث به نام تو «میوه ی درختی» ، تمام شعری که اونجا هست شعرهای تلنگریه ، یا مجموعه شعری با عنوان «بوی گلها» که با موضوع خداشناسیه ، تمام تلنگریه و به مخاطب مرتب تلنگر میزند ؛ «من آمدم به جهان که تا کجا برسم / به قله ها بروم به چشمهها برسم». « مواظب دشتها مواظب ریشه باش / سبزه و گل مال تو مواظب ریشه باش». همانطور که میبینید مرتب فکر مخاطب رو درگیر میکنه. امروزه شعرهای کودک داره به این سمت میره شعرهای کوتاه با مفاهیم بلند. در قدیم ما داشتیم چیزی به نام شاه بیتها. ما امروزه در سبک هندی خیلی از این مضامین داریم. مثلاً بیدل دهلوی چند صد سال قبل در بیتی اینطور اشاره میکنه : «به انگشت عصا هر دم اشارت میکند پیری / که مرگ اینجاست یا اینجاست یا اینجا». شعر یعنی این که بتواند انسانی را حتی در سنین بالا متحول سازد. تنها چیزی که بعد از چهل سالگی میتونه روی انسان تأثیر بزاره ، تلنگره .
من معناگرایی را این نمیدونم که فقط یکسری معنا در ذهن بچه فرو کنیم ؛ بلکه باید به بچه فهمانده شود که باید به سمت معناها برود ؛ بعد خود دیگر دنبال آنچه باید برود خواهد گشت. نیاییم خیلی آماده هر چیزی رو براش بگیم و محدودش کنیم.
چند بار در خلال صحبت ها اشاره داشتید به ضرورت آشنایی شاعر با شعر و ادبیات کشورهای دیگه ، اهتمام خود شما به این موضوع چقدر بوده؟
دانستن زبان خیلی مهم هست ، من نمیگم شاعرانی که زبان بلد نیستند برن زبان یاد بگیرن ، اما قطعاً اگه بلد باشند خیلی عالیه . مثلاً اگر ما شعر نیمایی از نیما رو میبینیم ؛ درصد بالاییش بخاطر آشنایی نیما با شعر فرانسه بوده. نهضت ترجمه که اومد شعر از حالت وزن و قافیه دراومد و نیما شعر سپید را راه انداخت. حتی کارهای داستان نویسی از ترجمه شروع شد و به جریان داستان نویسی ایران خیلی کمک کرد. حتی شعر کشور مثل تاجیکستان که همزبان ما هستند اگر آشنا نباشیم ، یک قدم عقبیم و اگر بدونیم میتونیم از تجربهی اونها به عنوان یک پله استفاده کنیم یا مثلاً در شعر عرب ما مسئلهی سنبل گرایی را داریم . شعر کودک عرب سابقهی زیادی داره. احمد شوقی کسی هست که حدود ۱۲۰ سال پیش « دیوان للأطفال » رو داره. وقتی چنین چیزهایی را شاعر بداند خیلی سطح کارش را بالا میرود. امروز جهان مثل یک دهکده است و ما نمیتونیم مثل جزیرهای دور افتاده باشیم و بخواهیم رشد کنیم. چه بسا مسیر رشدی را داریم طی میکنیم که دیگران رفتند و تجربه کردند و ما داریم وقتمون رو هدر میدیم . اگر آشنا نباشیم این اتفاق خواهد افتاد.
در چه موضوعاتی زبان شعر برای کودک پاسخگوی مطالبه‌ی ما نیست؟
امروزه خیلی از چیزهایی که برای کودک گفته میشه شعر نیست نظم است. مهمترین فاکتور شعر در واقع یکی نظم یا همان موسیقی است و دیگری تخیل هست. شما امروز با شعرهایی مواجه هستید که وزن دارن ، قافیه دارن ؛ اما تخیل ندارن ، خب ما این رو شعر نمیدونیم ، این نظم هست. حالا حساب کنید همین وزن هم از شعر گرفته شود ؛ اونوقت دیگه باید بهش نثر گفت. البته نثر هم تخیل داره . کودک قوهی تخیل دارد و قوه‌ی هیجان. اینها در کودک خیلی شدید هست. هرچه سن پایین‌تر ؛ هیجان و تخیل قوی‌تر. مثلاً وقتی کودک از چیزی بترسد ، بیتوجه به مقابلش فقط میدود و فرار میکنه ، حتی اگر در مسیرش پله و چالهای باشد و یا میز و ستونی ؛ میدود و گاهی محکم با موانع برخورد میکند ؛ اما در سنین بالاتر انسان میتواند هیجانش را کنترل کند. موسیقی بعد هیجانی کودک را ارضا میکند. طبیعتاً استفاده از موسیقی و نظم در یاد دادن مفاهیم به کودک خیلی کم میکند و این چیزیست که کار نظم است نه کار شعر. مثل وقتی که گفته شود : یک دو سه ، میرم مدرسه و در اینجا به دنبال یاد دادن اعداد هستیم. این کار شما را راحت می‌کند ؛ چون با هیجان همراه می‌شود و برای کودک جذاب است. در کل هر موضوعی می‌شود در قالب نظم و قافیه شکل شعر بگیرد و برای هدفی که داریم مورد استفاده قرار بگیرد.
به عنوان آخرین سؤال کاستی‌های شعر کودک در حوزه‌ی دین چی ارزیابی می‌کنید؟
فقط شعر نه ، بلکه داستان و تمام گونههای ادبی که وجود داره در بحث دین ، باید بدانیم که در حوزهی دین به دنبال چه هستیم. میگیم دنبال یاد دادن مفاهیم دینی هستیم ؛ یعنی آموزش بخشی از دین. روش دوم ، به دنبال تربیت بچههای دینی هستیم ؛ یعنی آموزش و پرورش. چیزهایی مثل اصول دین ، فروع دین ، اسم ائمه و رفتارهایی که دین توصیه کرده به بچه‌هامون یاد بدیم. این دغدغه تا اینجا به نظر من پوستهی دین است و مشکل این است که به عمق دین کمتر پرداخته میشه ؛ یعنی تفکر دینی در کودک ایجاد کردن را ازش غافل هستیم. وقتی ما به فکر تغییر در فکر و نگرش بچه بودیم ، هرآنچه از آموزش و تربیت به دنبالش باشیم هم اتفاق میافتد. حدیث حفظ کردن و یاد دادن سطح دین است. عمقش این است که شما بچهای بار آورید که صفتی که باید از خوبیها و ارزشها داشته باشد در او ایجاد شود. باید به دنبال هدف دین بود نه صرفاً حفظ ظاهر کلمات رسیده از جانب قرآن و معصومین (ع). اگر فقط به دنبال حفظ حدیث باشیم ؛ این یعنی سطحی‌نگری. مثلاً در برخورد با مفهوم جهاد ، ما در اسلام چیزی به نام جنگ ابتدائی نداریم ؛ ما دفاع داریم ؛ یعنی دربرابر ظلم و زور دفاع کن. عمق جهاد می‌شود دفاع در برابر زورگوئی‌ها و ستم‌ها و اگر این مفهوم صحیح به کودک منتقل شود هدف دین محقق شده. این که ما دلخوش کنیم به این که کودک ما چندتا حدیث حفظ کرده اینها همه سطح است. اگر توانستیم به آن عمق برسیم و بیاییم با شعر همراه کنیم ؛ آنوقت است که هدف دین تأمین شده. دین میگوید من ۲۱ سال به تو فرصت میدهم ؛ یعنی در سه تا هفت سال ، جوانی تحویل جامعه بدهی که زیر بار زور نره ، به فقرا کمک کند ، انصاف داشته باشد ، عدالت داشته باشد ، اخلاق داشته باشد و به همهی اینها باور داشته باشد. در موضوع حجاب این را خیلی مشاهده می‌کنیم. باید طوری باشد که بچه‌ی ما با حق انتخاب خوبی‌ها را بپذیرد نه با اجبار و زور
بنده به شخصه خیلی لذت بردم از مصاحبت با شما و خیلی چیزها یاد گرفتم ، در پایان اگر مطلبی و یا هرچه که خود صلاح می دونید بفرمائید استفاده کنیم…
اگر اجازه بدید و حافظم یاری کند شعری براتون بخونم
خیلی عالیه بفرمائید…
باز کردم قفس بلبل را                                 او ولی بال و پری باز نکرد
گفتم ای بلبل من آزادی                              رفت یک گوشه و پرواز نکرد
راز عکس العمل بلبل را                              رفتم و از پدرم پرسیدم
پدرم خنده ی تلخی زد و گفت                    پسرم آنچه تو دیدی دیدم
کارش از کار گذشته یعنی                          بلبلت کرده به اینجا عادت
چون به فردا برسی عاقل باش                     کار امروز بماند یادت
حرف دیروز پدر یادم هست                       تا که عمر و نفسی بگذارد
زندگی بر سر راهم شاید                             مثل بلبل قفسی بگذارد
خیلی ممنون از این که وقت گذاشتید ، به زبان نمیتونم از شما تشکری داشته باشم اما به حسب وظیفه از شما خیلی خیلی تشکر میکنم .
عزیزید ، خواهش می‌کنم.

اعضای هیئت مدیره انجمن ناشران کودک و نوجوان قم در نشستی صمیمی با آقای دکتر حسنی در محل دفتر انتشارات جمکران با هم به گفتگو و هم اندیشی پرداختند. در این نشست که با حضور همه ی اعضای هیئت مدیره انجمن با ایشان انجام شد، دو طرف از برگزاری جلساتی اینچنین که باعث هم افزایی و رسیدن به ایده های جدید و راهبردی در امر توسعه ی کتاب کودک به لحاظ شکل و قالب ظاهری، همچنین محتوی استقبال کردند.

در این جلسه آقای دکتر حسنی نکات و نقطه نظراتی داشتند که بدین شرح ابراز نمودند: _ ما معتقدیم از تجربه ی غربی ها حتماً با تبزهوشی و جراحی دقیق می توان بهره برد و استفاده کرد. _ما در تألیف و نگارش و میزان متن کتاب دینی هنوز به حجیت نرسیدیم، بلکه از برداشت کتب دینی به یک نتایج کلی رسیده ایم.

_در بعضی از ابعاد روانشناسی و سبک کار و… می توانیم از کارهای موفق آنها (غربی ها) استفاده کرد و این غیر از غرب زدگی ست. _جایی باید باشد که به این موارد فکر و بررسی کند؛ انجمن ها و یا مؤسسات اگر با دغدغه های واقعی و مسئولانه برخورد کنند، می توانند به عنوان بهترین محل این تعاملات و بررسی ها باشند؛ به عنوان مثال در یک کتاب خردسال یا کودک یا نوجوان و جوان چه پارامترها و الزاماتی باید رعایت شود. چه مواردی در غرب انجام شده که خوب است؛ بررسی کردیم خوب بود و این شیوه چه بسا قرآنی تر باشد و امکان الگوگیری باشد.

_سنتی هست در حوزه کتاب کودک دینی به این که ما تعدادی نویسنده تربیت کرده ایم. کتاب در غرب از یک ایده خلاقانه شروع می شود؛ یعنی چشمه اش و خستگاه و نقطه ی صفر حرکتی اش می شود خلاقیت. اینجا از چه شروع می شود؟ از متون. ما اساتید بازنویسی هستیم؛ یعنی کلی آدم بازنویس داریم که خیلی هاشون الفبای فهم کودک را ندارند.انحصاری عمل می کنند و خودشان هم ارزیاب هستند و به ارزیاب از خارج مجموعه خودشان هم کارشان را ارائه نمی دهند. جایی مثل انجمن می تواند با ایجاد کارگاهی با داشتن مبانی دینی و قصه های علمی تخیلی، کمیک استریپ، پلیسی و… ترتیبی ارائه دهند و به این حوزه ورود کنندو این خلاء را ما به شدت نسبت به غرب داریم؛ یعنی حداقل به این توانایی برسیم که از کارهای حوزه ی دینی کودک چند انیمیشن عالی هم نه، لااقل متوسط ساخته شود و چون در طراحی اولیه مشکل داریم و کار نکردیم، هرچه جلوتر می رویم کار اغواکننده تر و سخت تر می شود.

_ دقت داشته باشیم که جذابیت محصور به مرزهای جغرافیایی یک کشور و یا منطقه نیست و حتی بچه های ما را هم جذب می کند.در پایان حجت الاسلام سبحانی نسب، مدیر انجمن کودک و نوجوان قم اعلام آمادگی کردند تا در نشست های بعدی با داشتن موضوعی مشخص و بطور خاص موضوعات مطروحه در این جلسه کار عملیاتی شود تا ان شااله به نتایج مطلوب و پرخیر و فایده ای برسیم.

انجمن ناشران کودک و نوجوان کودک استان قم اقدام به برپایی کلاس آموزش آشنایی با ضوابط مالیاتی جهت بهره مندی و برخورداری کامل از امتیاز معافیت مالیات بر درآمد ویژه ناشران نمود. در این جلسه آموزشی که با حضور جمعی از ناشران عضو انجمن برپا شد، جناب آقای علیمحمدی معاونت مدیرکل اداره مالیات استان قم ضمن ارائه آموزش قوانین و احکام مربوط به ناشران و پاسخ به سؤالات مطروحه از سوی ایشان، بر ذکر این نکته تأکید کردند که بهره مندی ناشر از معافیت مالیاتی منوط به رعایت کامل مقررات حاکم بر این احکام و قوانین می باشد.

در پایان مقرر گردید نامه ای از سوی انجمن ناشران کودک و نوجوان به اداره مالیات ارسال گردد تا برخی از مشکلات که ناشی از عدم اطلاعات کارشناسان مالیاتی بوده برای ناشران مجدداً ایجاد نشود. اصل این مشکلات برمی گردد به انتخاب خانه ی کتاب به عنوان مبنای محاسبات تولید ناشران و حاصلضرب تیراژ کتاب در قیمت پشت جلد به عنوان سرمایه ی موجود ناشر؛ حال ان که به طور متوسط حداقل ۵۰ از این مبلغ، تخفیفی هست که ناشران به مراکز پخش کتاب می دهند و در واقع نیمی از این مبلغ می بایست مبنای محاسبه ی سرمایه ی موجود ناشر قرار گیرد. علاوه بر این که در سال های جاری معمولاً این کتاب ها گاهی چند سال در انبار باقی می مانند.

جلسه نشست صمیمی با حجت الاسلام غلامرضا حیدری ابهری با موضوع «چگونه به پرسشهای دینی کودکانمان پاسخ دهیم؟» در ترنجستان خاتون برگزار شد.
با توجه به حضور ناشران کودک و نوجوان و حضور برخی نویسندگان کودک ، در ابتدا آقای حیدری فرمودند:
هر کتاب کودکی پنج جنبه دارد. از پنج منظر باید مورد بررسی قرار گیرد.
۱. ایده کتاب
۲. ساختار کتاب
۳. متن و محتوای کتاب
۴. تصویرسازی کتاب
۵. گرافیک و کتابسازی
منظور از ایده، هدف تالیف و مبانی علمی آن و ضرورت پرداختن به موضوعی است که اثر از آن سخن میگوید.
منظور از ساختار نیز سیر بحثها در اثر و ترتیب ارائه مطالب در آن و چهارچوب کلی کتاب است.
منظور از متن نیز ادبیات متن و تناسب متن با ذهن و زبان کودک است.
تصویرسازی نیز روشن است لکن استاندارهای آن


منظور از گرافیک نیز نوع چینش و جانمایی تصویر و ترکیب تصویر و متن است به گونه ای که صفحه آرایی به خوبی دیده شود.ما در ایران گرافیک را خوب میشناسیم. تصویر را نسبتا میشناسیم. متن را هم کم و بیش با مراقبتهایی پیش میبریم و متناسب با کودک ارائه میدهیم ولی در مورد ساختار گاها خوب و گاهی بدون ملاحظه است. ولی مشکل اصلی در بحث ایده است که کارهای ما به شدت تکراری شده و با تقویت تصویرسازی و گرافیک نمیتوان آن را جبران کرد.
مولفان مادر نگارش متن بسیار موفق هستند. اما در شکار ایده نه. صید ایده خوب، نیازمند صبوری و مطالعه و پژوهش است. کسانی که فقط مینویسند و مطالعه آنها کم است و نه درسی میدهند و نه با مخاطبان سر و کار دارند و نه در کلاسی شرکت میکنند به سرعت از محتوا تهی میشوند. اینها گمان میکنند که چشمه هستند و هر روز کارهای تازه از آنها خواهد ترواش کرد. اینها روزی از نوشتن باز خواهند ایستاد کما اینکه برخی متوقف شده اند و مدتهاست از آنها کار شایسته ای نمی بینیم. اگر هم اینها بنویسند تحفه جدیدی را به خوانندگان نخواهند بخشید.
باید بین یافته های حوزوی و دانشگاهی خودمان و ادبیات کودک و نوجوان پلی برقرار کرد. و دریافتهای نفیس آن بزرگوران را در حوزه کودک و نوجوان مورد بهره برداری قرارداد؛ و گرنه ویترین ناشران ما بوی کهنگی خواهد گرفت.
نشر کودک و نوجوان باید درخدمت تعلیم و تربیت باشد. از این رو، نمیتوانیم بی توجه به مشکلات این حوزه به راه خود ادامه دهیم و با کم توجهی به نیازهای آن به خلق آثار تکراری بپردازیم. جالب آنکه جشنواره ها نیز غالبا و قالبا وزن ایده را چنان که باید و شاید مورد توجه قرار نمیدهند و ارزش صید ایده را به درستی ارج نمینهند.
ناشران نیز به جای مشاوره در ایده با نویسنده، بیشتر به دنبال مشاوره در اجرا با نویسندگان هستند.
در ادامه به اهمیت پرسشگری کودکان درباره خدا و دیگر مباحث دینی پرداخته شد.

کودکانی که در محیط دینی زندگی میکنند لاجرم پرسشهای گوناگونی درباره خدا، بهشت، جهنم، دروغ، تمسخر خواهند داشت. و این غیر از کنجکاوی هایی است که از درون انها میجوشد. بحث از اینکه آیا باید از خدا برای کودکان گفت یک مطلب واضح و روشن است. کودک ما همواره در مورد خدا در حال اطلاع گرفتن و پرس و جو است.
و در ادامه بحث به پرسش و پاسخ در مورد مطالب ارائه شده پرداخته شد.
انجمن ناشران کودک و نوجوان استان قم

لطفاً خودتان را معرفی کنید و بفرمایید چگونه و از وارد عرصۀ نویسندگی شدید؟
بنفشه رسولیان هستم. از دوران تحصیلی ابتدایی با کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان آشنا شدم و در کلاس‌های داستان‌نویسی شرکت می‌کردم. مدت زیادی هم به مرکز بررسی آثار نامه می‌نوشتم. آن زمان خیلی صبورانه جواب نامه‌هایم را می‌دادند و آثارم را بررسی می‌کردند. در حال حاضر کارشناس ارشد ادبیات کودک نوجوان و دانشجوی دوره دکتری ادبیات هستم.

 

تا به حال چند عنوان کتاب از شما منتشر شده است؟
تا به حال نزدیک به صد و نود عنوان کتاب از بنده چاپ شده که از این تعداد پنج عنوان نیز در شرکت( up learner inc ) در کانادا چاپ شده است.

 

چطور شد به فکر تأسیس انتشارات شدید؟
برای تأسیس نشر تنها به این دلیل حرکت کردم که فکر می‌کردم بالاخره یک نفر باید به طور اختصاصی کار کودک نوجوان انجام دهد. چون ناشران اصفهانی اختصاصاً کار کودک نمی‌کردند آن زمان.

 

کتاب‌هایتان را غیر از نشر خودتان، ناشران دیگر هم چاپ می‌کنند؟
اکثرآثار من با ناشران دیگرهست. تاالان تعداد ده عنوان فقط با نشر خودم از آثار خودم چاپ شده.

 

آیا راهی که تا امروز طی کرده‌اید، راضی هستید؟
از راهی که آمده‌ام تا الان کاملا راضی نیستم. راه پیش‌رو خیلی طولانی است.

 

خانم رسولیان شما نشرتان در شهرستان است، بفرمایید اوضاع نشرتان چطوری است؟ آیا احساس رقابت با دیگر ناشران را دارید؟ برنامه‌ای برای رقابت با ناشران قمی و تهرانی ندارید؟
اگر شما اصفهان را شهرستان بدانید من دیگر حرفی ندارم. چون متأسفانه این اتیکت شهرستانی بودن هست که باعث ایجاد سد و دیوارهای کاذب بین نویسندگان استان‌های مختلف با تهران می‌شود. بله بحث رقابت اگر نباشد که انگیزه نیست؛ اما رقابت سالم و سازنده.

 

تعاملتان با نویسندگان و تصویرگران کتاب کودک چگونه است؟ آیا از همدیگر رضایت دارید؟
تعامل بنده با نویسندگان دیگر تا آنجا که آن دیوار کذایی که عرض کردم، اجازه دهد، بسیار خوب است. آن طرف دیوار دنیای دیگری است.

 

بازار نشر را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ فروش کتاب‌هایی که چاپ می‌کنید، هزینه‌های نشر را جبران می‌کند؟
بازار فعلا زیاد بازار خوب و پربازدهی نیست .

 

آیا کمکی هم از دولت و نهادهای فرهنگی دریافت می‌کنید؟
تا کنون برای چاپ آثار از هیچ نهاد یا ارگانی کمکی نداشته‌ام.

 

آیا از مخاطبان کتاب‌هایتان بازخورد می‌گیرید؟ چقدر در راستای خواسته‌های مخاطبین حرکت می‌کنید؟
با توحه به این‌که بنده آموزگار هم هستم، به طور مرتب بازخوردها برایم می‌رسد و خوبی کار این است که بازخوردها از مخاطبان کتاب‌هاست نه منتقدان.

 

اگر حرف ناگفته‌ای مانده بفرمایید.
درکل برای شش ما باقی مانده از سال برنامه‌ریزی روی چند رمان نوجوان دارم. و برای سال آینده اجرای چند طرح برای خردسالان. ان شالله به زودی... در اینجا دوست دارم از تمامی ناشرانی که تا الان در این مسیر مرا یاری کرده‌اند تشکر و قدردانی کنم. و بالاخص از جناب آقای مهدی نقش مدیر مسئول نشر نقش نگین در اصفهان که حضور و حمایت‌های ایشان در این عرصه بی‌نهایت ارزشمند و بی‌بدیل بوده است. ایشان نه تنها ناشر همکار بنده بلکه استاد راهنمای من و گروه تصویرگری و پردازش کتاب‌هایم نیز هستند. لازم می‌دانم همین‌جا از ایشان تشکر کنم؛ هر چند زحماتشان را نمی‌توانم جبران کنم.
از اینکه دعوت ما را برای این مصاحبه پذیرفتید، متشکرم.

 

 

لطفاً خودتان را معرفی کنید.

من نادر قدیانی متولد سال ۱۳۳۳ هستم.

حاج‌آقای قدیانی، بفرمایید چطور شد وارد عرصۀ نشر شدید؟

ریشۀ فعالیت ما از زلزله بوئین‌زهرا آغاز شد، که من ۸ سالم بود. پدرم در تهران خانه داشت، ولی پدربزرگمان اجازه نمی‌داد به تهران بیاییم. آخر خیابان امام خمینی امروز و سپه غربی آن روزها، منطقه‌ای بود که نود درصد آن گندم‌زار بود و خانه‌های اطراف آن، گندم می‌کاشتند. ما در آنجا زندگی می‌کردیم و مغازه‌ای هم داشتیم، که در ملک خودمان بود.

اول دبستان را در روستای خودمان خواندم و قبول شدم. پس از ماجرای زلزله بوئین‌زهرا، خانواده ما به تهران کوچ کرد. پدربزرگ من، (به قول قدیمی‌ها) یک اتوبوس دماغ‌دار داشت که با آن اتوبوس، همه ما به تهران آمدیم. به جای اینکه من را در دوم دبستان ثبت نام کنند، من را در اول دبستان ثبت نام کردند. در نظر بگیرید، یک بچه ترک‌زبان که باید دوم را می‌خواند، مجبور شد اول دبستان را دوباره بخواند. در واقع به قول معروف، آن سال را در کوزه شدیم. همین مسئله باعث شد ۲ سال از هم‌کلاسی‌هایم بزرگتر باشم و در مدرسه از سوی مدیر، ناظم و … مورد توجه قرار بگیرم. آنان هر کاری داشتند، به من مراجعه می‌کردند؛ مثلاً مسئول مجلات پیک دانش‌آموزی آن دوران، من بودم. همین مسئله، من را به سوی خواندن آن داستان‌ها سوق داد.

در تابستان، معمولاً فرزندان خانواده‌ها مشغول می‌شدند. پدربزرگ من یک روز به پدرم گفت: «کلید مغازه را به من بده». سپس من را صدا کرد و گفت: «آیا می‌خواهی بروم یک وانت هندوانه بخرم، بیاورم؟». گفتم: «نه! من همین مجلات و کتاب‌هایی که دارم را در مغازه می گذارم و مشغول می‌شوم». این جرقه‌ای بود که در تابستان سال ۱۳۴۶ ، در سن ۱۲-۱۳ سالگی به ذهن من زد و این شروع فعالیت من در حوزه کتاب بود، که تا به امروز هم ادامه دارد.

اولین کتابتان را کی چاپ کردید؟

من اولین کتابم را در سال ۱۳۵۵ چاپ کردم. در سال ۱۳۵۲، در نیروی هوایی، مشغول خدمت سربازی شدم. در سال ۱۳۵۴، خدمتم به پایان رسید. در دوران خدمت، تیمسار دادگر به من اجازه می‌داد که هر روز غروب، بیایم و به مغازه بپردازم. در دوران خدمت، یک نویسنده به نام آقای مهدی مشایخی با من در خدمت هم‌دوره‌ای بود که بعد از انقلاب، اصلاً او را ندیدم. یک کتابی به نام «پاسداران اسلام»، به قلم ایشان بود، که انتشارات شفق قم چاپ می‌کرد. یک کتاب هم به من داد و در سال ۱۳۵۵ آن را چاپ کردیم. کتاب در مورد مسائل اجتماعی- تربیتی بود. آن کتاب را در آن سال با تیراژ ۱۰-۵ هزار جلد چاپ کردیم و کتاب موفقی بود.

بعد از گذشت این سال‌ها، با ورود به سال‌های ۵۵ و ۵۶، اوج کتاب‌های شهید مطهری، دکتر شریعتی و … بود، که البته ممنوع بود و پراکنده چاپ می‌شد. آن دوران باعث رونق اقتصادی نشر شد. یادم هست که دفتر نشر، کتاب چند جلدی شهید مطهری را چاپ می‌کرد. در واقع رژیم شاه در آن دوران، مجوز چاپ کتاب‌هایی را که خیلی با آنها مشکل نداشت، صادر می‌کرد.

در آن دوران، من برخی از کتاب‌ها مانند «جوانان چرا؟»، اثر مرحوم مصطفی زمانی، یا کتاب «پرسش و پاسخ‌های دینی» آیت‌الله مکارم شیرازی را می‌بردم به منطقه خودمان در غرب تهران و فروش بسیار خوبی داشت و همین کتاب‌ها، اقتصاد نشر ما را بهبود بخشید.

پس از اینکه مدتی کتابفروشی را ادامه دادم، دیگر کار نشر برایم کمرنگ شد. زیرا علاقه بیشتری به کتابفروشی داشتم و پیدا کردن نویسنده هم به این سادگی‌ها نبود. به هر حال این دوران گذشت و پس از پیروزی انقلاب، کتابفروشی‌ها رونق گرفت. اولین کتاب را در سال ۶۱ ، به نام «شاهد در جبهه جنگ» چاپ کردم، که خاطرات دفاع مقدس آقای صالح افشار بود.

 اصلاً چطور شد به فکر تأسیس انتشارات آن هم نشر کتاب‌های کودک و نوجوان شدید؟

من با شخصی به نام قدرت‌الله صلح‌میرزایی آشنا شدم و به حوزه کودک علاقه پیدا کردم و «بچه‌های کلاس سوم ب»، «همکلاسی»، «بازی و ریاضی»، «تصمیم آخر»، و این نوع کتاب‌ها را چاپ کردم. آموزش و پرورش هم استقبال خوبی کرد.

دهه ۶۰ اوج کتاب کودک و نوجوان ما بود.مرحوم آقای علیان در انتشارات پیام آزادی، در آن دوره کتاب‌های ما را خوب می‌خریدند و می‌فروختند. یک روز آقای رهگذر، نقدی به کتاب‌های ما داشت و یک روز در حوزه هنری خدمت ایشان رسیدم و راهنمایی خوبی کردند که در روند رو به رشد من تاثیرگذار بود.

سپس در رفت و آمدها پی بردم که اینها خیلی به ساختار داستان‌ها اعتقاد ندارند و معتقدند که ادبیات آن، در حد متوسطه به پایین است و برای بچه‌ها ضرر دارد. بعد از آن ماجرا، به فکر فرو رفتم که کار نشر را کنار بگذارم و به همان کتابفروشی بپردازم. به این فکر افتادم که خانه خود در صادقیه را بفروشم و بروم در شمال شهر، یک کتابفروشی بزنم. با خودم گفتم چرا نشر را ادامه بدهم؟ بعد از مدتی در رفت و آمدها، با شوهر خواهرم، جناب آقای حجت‌الاسلام آقای غنوی  مشورت‌هایی کردیم و همچنین با مرحوم آقای صفایی(عین – صاد)، ارتباطاتی داشتیم و به این نتیجه رسیدیم که راه مشورت که بسته نیست. آن‌گاه به این نتیجه رسیدم که مشاور داشته باشم. سپس به واسطه آقای رهگذر، با آقای بایرامی و آقای داوود غفارزادگان، آشنا شدم و با آنان در تولید چند عدد از کتاب‌هایمان، در قالب مشاور همکاری کردم.

برادرم در سال ۶۱ شهید شده بود. برادرم طلافروشی داشت که معمولاً بسته بود و به جبهه می‌رفت یا در بسیج فعالیت می‌کرد. بعد از گذشت یکی-دو سال، تقریباً سال ۶۳، با آقای هاشمی‌نژاد، در نشر افق، بیشتر آشنا شدم. چون آقای هاشمی‌نژاد با برادر من رفیق بود، به من بیشتر نزدیک شد. بعد از شهادت برادرم، رفاقت من و آقای هاشمی‌نژاد، بیشتر شد و سپس آقای هاشمی‌نژاد، یک کتابفروشی در مسجد امام جعفر صادق زد که من هم در تأسیس آن کتابفروشی به ایشان کمک کردم. در سال‌های ۶۳-۶۹ در مسافرت‌ها، کار و … با هم بودیم. یک روز ایشان به من گفت: «من هم دوست دارم ناشر بشوم».

آقای دکتر حجوانی آن روزها از بچه محل‌های مسجد ما بودند و در کارهای کودک و نوجوان، تخصص داشتند. ایشان بنیان‌گذار واحد کودک وزارت ارشاد و مدیر انتشارات شکوفه امیر کبیر بود. از ایشان خواستیم بیایند به ما کمک کنند و ایشان آمدند و عملاً من، آقای هاشمی‌نژاد و آقای هجبانی یک مثلثی شده بودیم که تقریباً در ۲۴ ساعت، ۷۰ درصد وقتمان را با هم بودیم. همین مسئله، جرغه‌ای بود که باعث شد ما در مسائل مربوط به تولید کتاب، مانند ویراستاری، گرافیک، تصویرگری و … به مشاوره و مشورت بیاندیشیم.

در سال‌های بعد، ما به ۲۰۰ عنوان کتاب رسیده بودیم و معمول آن دوران، تیراژ کمتر از ۱۰ هزار جلد نبود. بعد یک روز دیدم که اقتصاد کتاب کودک، دیگر جواب نمی‌دهد؛ مثلاً تصویگر پول عجیبی می‌خواست، گرافیست، نمونه‌خوان و ویراستار هم هزینه داشت. کتاب‌های کودک، نهایتاً ۱۶-۲۴ صفحه می‌شد و قیمت آن هم بسیار ارزان بود، در حد ۵۰ یا ۶۰ ریال با تیراژ‌های پایین؛ که این مسئله باعث می‌شد که تولید کتاب کودک، درامدزایی نداشت باشد. اما در سالیان پیش از آن، خداوند به من کمکی کرده بود و در سال ۵۹-۶۰، یک دختر خانمی آمده بود به مغازه من و از من تقاضای دفتر خاطرات کرده بود. من گفتم: «نداریم:. سپس با خودم گفتم چرا به او گفتم نداریم. قبل از انقلاب، یک دفتر خاطرات معمولی بود که انتشارات آسیا چاپ می‌کرد. با خود گفتم چرا کسی تولید نکرده است؟

در آن دوران، من معمولاً نویسنده‌ها و تصویرگرها را می‌شناختم. آقای صندوقی را می شناختم، که رفتم منزل ایشان و گفتم: «می‌خواهم برایم یک نقاشی زیبا بکشی». گفت: «می‌خواهی چه کار کنی؟». گفتم: «می‌خواهم دفتر نامه بزنم». بعد ایشان یک نقاشی برای من کشید و قیمت آن هم ده برابر آن زمان بود. ولی بسیار زیبا بود. بعد گفت: «می‌خواهی چه کار کنی؟ صادقانه بگو». من هم گفتم: «می‌خواهم دفتر خاطرات چاپ کنم». بعد ایشان گفت: «خیلی خوب است، ولی باید خط آن زیبا باشد. برو لاله‌زار، کوچه فلان، پیش آقای جلیل رسولی بگو خطش را او بنویسد». من هم رفتم پیش ایشان و ایشان هم با خط زیبا برای من نوشت. تیراژ آن دفتر خاطرات، در عرض ۵-۶ سال، از یک میلیون گذشت و این باعث می‌شد، پول‌هایی که با فروش این دفتر خاطرات به دست می‌آوردم، به نشر تزریق کنم. هیچ‌گاه بعد از فروش زیاد و کسب درامد خوب، به سمت و سوی ماشین آن چنانی یا زندگی مدرن نرفتم و عجیب و غریب خرج نکردم.

شما یکی از ناشران موفق در استفاده از تجارت بین الملل هستید، چطور شد به این فکر افتادید که در این عرصه هم کار کنید؟

در سال ۷۸-۷۹، دیدم دیگر اقتصاد کودک جواب نمی‌دهد، در صورتی که کل ناشران کودک ما، بیش از ۱۰-۱۵ نفر نبودند. کارمندان من به ۷-۸ نفر رسیده بودند. با خود گفتم چه کنم که اقتصاد مؤسسه‌مان بچرخد. خارج از انتشارات هم ۱۰-۱۵ نفر، از تصویرگر، ویراستار و … پول می‌خواستند. در این ایام، یک آپارتمان ۲۰۰ متری در امیرآباد داشتم که به قیمت ۱۰ میلیون تومان فروختم و وارد نشر کردم و بی‌خانه شدم. بعد از چند سال دیدم باز هم فایده ندارد. وزارت ارشاد در آن سال‌ها، کتاب‌های ترجمه را ممنوع می‌کرد و به راحتی نمی‌شد آنها را چاپ کنیم. با برادر کوچک‌ترم که ۷-۸ سال از من کوچک‌تر است و فوق‌لیسانس مکانیک دارد، مشورت کردم و به این نتیجه رسیدیم که کارهای زیادی در ایران نشده که در دنیا شده است و باید یک پژوهش انجام دهیم که در دنیا چه کرده‌اند و با یک سفر بولونیا، چیزی دستگیر آدم نمی‌شد.

از سال ۷۸ تاکنون، به همراه آقای فهرستی-یکی از دوستان ۳۵ساله من است، ۵۰ سفر خارجی به جز آمریکا، رفتیم و فقط کتابفروشی‌ها را بازدید کردیم. مثلاً یک کتابفروشی بسیار بزرگ ۱۰-۱۵ هزار متری چند طبقه در خیابان‌های لندن بود، که ما هر روز ساعت ۹ صبح تا ساعت ۱۲ شب می‌رفتیم و آنجا بودیم. حاصل این سفرها، تعدادی کتاب شد، که البته امروز دیگر جایگاه ندارد؛ ولی در زمان خود، فرهنگ‌سازی‌ای که در کشور اتفاق افتاد، بسیار خوب بود

من در دوران خدمت در نیروهای هوایی، کدگذاری را یاد گرفتم و از اوایلی که ۱۰-۱۵ کتاب داشتم، کدگذاری را شروع کردم. مثلاً کد زدیم ۱۱۸/۶۴  که این کد یعنی سال اول چاپ این کتاب، سال ۶۴ بوده است و ۱۱۸ یعنی، صدوهجدهمین کتاب ما بوده است. امروز کد ما مثلاً ۲۹۹۶/۹۵ است که این یعنی این کتاب ۲۹۹۶ است و اولین چاپ آن در سال ۹۵ بوده است.  از همان دوران، ما در کتاب‌هایمان نوشتیم: «زیر نظر شورای بررسی». من امروز به جرئت می‌توانم بگویم، صد ناشر وجود دارد که زیر شناسنامه‌شان می‌نویسند: «زیر نظر شورای بررسی» و جمله دیگری هم انتخاب نکردند که خوشحال هستم این فرهنگسازی را در حوزه نشر انجام دادم

بعدها با خودم گفتم، انتشارات قدیانی، نام سختی برای تلفظ بچه ها است. قبل از انقلاب هم رسم بود که مثلاً می‌گفتند انتشارات فلان که اغلب نام خودشان را می‌گذاشتند. انتشارات امیر کبیر، یک سری کتاب‌های شکوفه داشت، که اسمش را گذاشته بود وابسته به انتشارات امیرکبیر. بعد ما دیدیم وابسته چیز بدی است؛ برای همین گفتیم: «واحد کودک و نوجوان انتشارات قدیانی». اولین چاپ این کتاب‌ها در سال ۶۱ بود. از سال ۶۱ تا الان، ۳۵ سال می‌گذرد و می‌توانم به جرئت بگویم، ۵۰ تا ناشر در کشور وجود دارد که نوشته‌اند: «واحد کودک و نوجوان» و هیچ کدام، جمله دیگری را انتخاب نکردند و این تأثیرگذاری فرهنگی به همه ناشران و نویسنده‌ها سرایت کرد.

حاصل سفرهایی که رفتیم، ۲۵۰-۳۰۰ عنوان کتابی شد که تا سال ۷۰ به چاپ رسید. در آن دوران، کسی جرئت نداشت درباره دستشویی رفتن بچه چیزی بنویسد. کسی این ادبیات را نمی‌تواست عنوان کند. اینها حاصل سفرهایی بود که از چین، ژاپن، آلمان، ایتالیا، فرانسه و انگلیس جمع کردم و با فرهنگ ایران مطابقت دادم و بازسازی کردم. مثلاً اگر یک سگی بود که در اتاق بچه خوابیده بود، یا آن سگ را حذف می‌کردیم، یا شکل سگ را در محوطه باز ترسیم می‌کردیم. ما خوشحالیم که در دهه گذشته، نویسندگان بسیاری در این مسائل قلم زدند.

 

 

 

شما از جمله ناشران موفق و پرکار دهه‌های اخیر کشورمان بوده و هستید، لطفاً کمی از موفقیت‌ها و عوامل موفقیت‌هایتان بفرمایید.

سال ۷۱، من با ۵۰-۶۰ عدد کتاب، به عنوان ناشر برگزیده سال انتخاب شدم. مرحوم حدیثی من را به ارشاد دعوت کرد و در بولونیا، یه غرفه مجانی به ما داد و هزار دلار هم به ما دادند که خرج مخارجمان کنیم. بعد از آن باعث شد ما به صورت حرفه‌ای به سمت تولید کتاب کودک برویم و باعث شد سال به سال با گرافیست‌های محترمی مثل آقای غریب‌پور و محمدعلی کشاورز یا تصویرگرهای آن دوران مثل آقای محمدعلی بنی‌اسدی و خیلی‌های دیگر آشنا شویم.

من سال دوم و سومی که به عنوان ناشر نمونه انتخاب شدم، به ارشاد نامه زدم و گفتم کسانی را که دو یا سه بار انتخاب شده‌اند، دیگر انتخاب نکنید و ناشران جوان را انتخاب کنید. من دیگر علاقه‌ای به گرفتن لوح و اینها ندارم و من علاقه دارم که نسل جوان شروع به کار و پیشرفت کنند ولی تاکنون انجام نشده و همان آیین نامه قدیمی است.

 

آیا از راهی که تا امروز طی کرده‌اید، راضی هستید؟

من اگر الان هم می‌خواستم کارم را آغاز کنم، باز هم به حوزه کتاب ورود پیدا می‌کردم. من مخالف درس خواندن نیستم، ولی بچه‌ای که درس می‌خواند و در حد دکترا هم بالا می‌رود، باید انتخاب کند. برای مثال، برادرزاده من، داشنجوی فوق لیسانس دانشگاه امیر کبیر است و دارد وارد دکترا می‌شود. خیلی جاها می‌آیند دنبالش. وقتی با من مشورت می‌کند، می‌گویم یا باید برای مردم کار کنی، یا باید برای خودت کار کنی؛ ولی اگر می‌خواهی برای خودت کار کنی، بیا برو از انبار شروع کن.

من معتقدم اگر یک بچه‌ای درس نمی‌خواند، اگر برود یک تعویض روغن مدرن راه بیاندازد بهتر است. من با کار کردن و تلاش موافقم، نه اینکه با یک مدرک، برویم پشت میز بنشینیم و چند امضا کنیم. من همچنان به کتابفروشی اعتقاد دارم. متاسفانه در کشور ما، قشر تحصیلات کرده ما به دنبال گرفتن پروانه نشر رفته‌اند، در حالی که آمار کتابفروشی‌ها را ۲-۳ هزار تا اعلام می‌کنند، ولی من می‌گویم ۵۰۰ کتابفروشی خوب هم وجود ندارد. من معتقدم اگر کتابفروشی خوبی تأسیس شود، از نظر اقتصادی هم بهتر است.

 

نحوه تعامل شما با مؤلفان چگونه است؟ حق تألیفی است یا می‌خرید؟ حق تألیف کتاب کودک چند درصد است ؟

همه جور هست. بعضی وقت‌ها مثل جناب‌عالی، مجانی می‌دهید یا مثلاً آقای مهاجرانی، مجانی می‌دهند. از شوخی که بگذریم، بعضی‌ها درصد می‌گیرند. این دیگر به هنر و مدیریت یک مؤسسه بستگی دارد. بعضی نویسنده‌ها، حاضر نیستند ۱۵ درصد دیگران را بپذیرند، ولی ۵ درصد ما را قبول می‌کنند.

ما شنیدیم که تعامل خوبی با نویسندگان، تصویرگران و … دارید. اگر روند این تعامل خوب را توضیح دهید، ممنون می‌شویم.

این مسئله روند ندارد. رفاقت و دوستی است. صادقانه عرض می‌کنم. مؤلفان اغلب شکننده هستند و روحیه لطیفی دارند و خیلی از آنها هم تنها منبع درآمدشان نویسندگی است. ولی ما ناشران چه بخواهیم، چه نخواهیم، یه بخشی از کارمان اقتصادی است. برایتان مثال زدم؛ مثلاً یک چک ۵۰ میلیونی‌تان برگشت خورده و حالتان گرفته است. در همین حال، مؤلفت وارد می‌شود و اگر نتوانی خودت را تغییر دهی و روحیه فرهنگی داشته باشی، شکست خواهی خورد. این تعاملاتی است که باید با آن کنار بیایی. مثلاً تصویرگری که تصویری را می‌کشد ۵۰ هزار تومان، یا تصویرگری که می‌گوید ۵۰۰ هزار تومان، باید یک جوری با آنها تعامل کنی. مؤلف هم به همین شیوه است. اصلاً باید دید که مؤلف چه کسی است. یا ناشر چه کسی است. اینها باید شفاف باشد که به چه کسی می‌گوییم مؤلف.

 

در صحبت‌هایتان گفتید که کتاب‌فروشان بزرگ، کتاب‌های شما را دارند و می‌فروشند. شما چه کتاب‌فروشی‌ای را با چه ملاکی، معتبر و قابل‌اعتنا می‌دانید که کتاب‌هایتان را برای توزیع به آنها بدهید ؟ این کتاب‌فروشی‌ها، چه ویژگی‌هایی باید داشته باشند؟

مسئله کتاب کودک و نوجوان، مسئله جدیدی در ۱۰ سال اخیر است که در چند سال اخیر، رونق بهتری پیدا کرده است. ما جایی را کتاب‌فروشی می‌گوییم که ۹۰ درصد فضای آن، کتاب‌فروشی باشد. نوشت‌افزار‌فروش یا اسباب‌بازی‌فروشی که بخشی از فضای خود را به کتاب‌های کودک اختصاص داده است، کتاب‌فروش نیست و این شیوه، برای دهه ۶۰ و قبل از انقلاب است. ولی الان یک فضای استاندارد، دیگر نباید کمتر از ۱۰۰ متر باشد. ۹۰ درصد فضا هم باید به کتاب اختصاص داده شده باشد. ۱۰ درصد دیگر، باید لوازمی همچون مداد شمعی، مداد رنگی، کاغذ کادو یا چیزهایی باشد که مرتبط با کتاب کودک است. این کتاب‌فروشی‌ها معمولاً موفق هستند و ما معمولاً این جور جاها را به عنوان یک فروشگاه می‌پذیریم و با آنها کار می‌کنیم. مثلاً در تهران، ۷-۸ نفر هستند که به طور جدی، سال‌ها با ما کار می‌کنند و ما دوست داریم که کارهای جزئی هم از همان‌ها تغذیه بشود؛ زیرا من مثلاً در کتاب‌فروشی جدیدی که تأسیس می‌شود، می‌روم و می‌بینم که کتاب‌های من را دارد و از مراکز پخش گرفته‌اند. من هم کتاب‌فروشی‌های جزء را به مراکز پخش معرفی می‌کنم.

آیا شما در توزیع کتاب‌هایتان، سیستم مویرگی ندارید؟ یعنی کتاب‌هایتان را به مراکز نشر می‌سپارید؟

نه که نداشته باشیم. مثلاً خیلی‌ها از کتاب‌فروشی خودشان، به ویژه پنج‌شنبه‌ها، از دفتر ما کتاب می‌خرند و می‌برند.

در این سی سالی که شما تجربه کار کودک دارید، گرافیک و تصویرگری را در ایران نسبت به کارهای جهانی چگونه می‌بینید؟ آیا کارهای ما، با کارهای جهانی، قابل رقابت هست یا نه؟

تصویرگری ما از سال ۷۰ آغاز شده است. خیلی از ایرانی‌های مقیم، حتی برای ناشران خارجی کار می‌کنند و در ایران، ما حرف برای گفتن خیلی داریم. ولی با گستردگی‌ای که اتفاق افتاده و فارغ‌التحصیل‌های دانشگاه‌های ما، دیگر جذب تصویرگر و گرافیست، سخت شده و نیازمند مدیر هنری است که دقت کند و بتواند افراد را بشناسد.

برای اینکه اقتصاد یک نشر بچرخد، اگر توصیه‌ای دارید بفرمایید.

یک دوره‌ای جوان‌ها می‌آمدند و با مدرک تحصیلی خود، مجوز نشر می‌گرفتند. این جوان‌ها بعد از اینکه پروانه نشر می‌گیرند، فکر می‌کنند که قله‌ای را فتح کرده‌اند و ناشر شده‌اند. این جوان، مثلاً ۲۰ میلیون تومان سرمایه دارد. با خودش می‌گوید با این پول، مثلاً ۵ کتاب چاپ می‌کنم و می‌فروشم. بعد می‌گوید خوب برای فروش این کتاب‌ها، بروم یک دفتر ۴۰ متری هم اجاره کنم. اینها همه شکست است. یعنی از اول شکست را خودش انتخاب کرده است. ولی ناشران اوایل انقلاب یا حتی قبل از انقلاب، خورجین موتورشان، دفتر کارشان بود. یا فقط یک آدرس صندوق پستی می‌زدند. من یکی از دوستانم که مستأجر بود، می‌گفت: «دور اتاقم کتاب‌ها را چیده‌ام. اتاقم ۳×۴ است و محلی از اتاقم را گذاشته‌ام برای کارم، که در واقع همان اتاق، انبارم هم هست».

در واقع من نمی‌دانم منظور از سؤال در اینجا چیست؟ ولی مثلاً اگر جوانی یک پروانه نشر گرفت و مثلاً ۵۰ تومان پول داشت و خواست ناشر بشود، نه باید دفتر بگیرد، نه باید کاری بکند، نه باید دو کتابی چاپ کند که تست کند. بلکه این جوان‌ها باید با هم جمع بشوند، ۱۰-۲۰ تا بشوند، و گروهی یک شرکت به ثبت برسانند و یک کتاب‌فروشی پررونقی بزنند که اقتصاد روزانه‌شان بچرخد و بعد در دل آن، بروند کتاب چاپ کنند. من خودم به این شیوه شروع کردم. بزرگ‌ترین مشکل جامعه ما، پول را از دست مردم گرفتن است.

مردم ما کجا راحت پول خرج می‌کنند: سوپرمارکت محله که راحت می‌روند هر چه می‌خواهند می‌خرند. آن مغازه‌دار هم تمام اجناسش را با چک ۶ ماهه خریده است. ممکن است برخی اجناسش مانند لبنیات، نقدی باشد، ولی اغلب جنس‌هایش را ۶ ماه، ۸ ماه یا ۹ ماه چک داده است و با پول مردم هم بازی می‌کند. ولی ما می‌رویم نقد خرید می‌کنیم. ولی در حوزه کتاب، این نیست. در نتیجه حوزه نشر، واقعاً صبر عیوبی، و حوصله و آرامش می‌خواهد.

مثلاً آن چیزی که اغلب تصویرگرهای ما یا مترجم‌های ما یا … تصور می‌کنند، جامعه ما آن را نمی‌پسندد و پس می‌زند. اگر جامعه را نشناسید، نمی‌توانید کتاب مناسب تولید کنید.

شما عدم نقدینگی را تا چه اندازه مشکل نشر می‌دانید؟

اگر نقدینگی وجود نداشته باشد، نشر معنایی ندارد. کارمندان ،حقوق خود را می‌خواهند. باید پول آب و برق را پرداخت کرد. الان همه چیز را باید نقد خرید. نشر اساساً ۴ سرمایه واحد لازم دارد. یعنی اگر سرمایه تولید یک کتاب را ۱ میلیون تومان در نظر بگیرید، اگر ۴ میلیون تومان نداشته باشید، نمی‌توانید کار کنید. ۱ میلیون تومان برای کتاب‌هایی است که در انبار وجود دارد، ۱ میلیون تومان چک‌های در حال وصول است، ۱ میلیون تومان چک‌هایی است که در دستان شماست، ولی سررسید آن نرسیده است. یک سرمایه هم برای مواد اولیه است که اگر سرمایه نداشته باشید، نمی‌توانید کار کنید. کاغذ را که نمی‌توان لحظه‌ای خرید. باید مثلاً برای ۶ ماه، کاغذ داشته باشید تا تولید کنید.

چهار سرمایه را یک بار دیگر بیان کنید.

  1. مواد اولیه: یک ناشر مثلاً ۱۰۰ عنوان کتاب دارد. این ناشر اگر بخواهد زندگی کند، برای تولید این ۱۰۰ عنوان کتاب، یک سرمایه‌ای لازم دارد. این ناشر، باید مواد اولیه تولید این کتاب‌ها را که قرار است مثلاً ۶ ماه دیگر چاپ شود، از همین الان داشته باشد. این می‌شود پشتوانه و امنیت کار. مثلاً شما آیا برای زندگی روزمره‌تان می‌روید نیم کیلو برنج می‌خرید، یا ۲۰ کیلو می‌خرید تا یک ماه داشته باشید؟ طبیعتا کتاب هم مثل همین مثال است. من حداقل مواد اولیه تولید کتاب را یک ساله در نظر می‌گیرم. ولی شما حداقل باید ۶ ماهه در نظر بگیرید.
  2. کتاب‌های تولید شده در انبار.
  3. کتاب‌هایی که فروخته‌اید و در حال جمع کردن مبالغش هستید.
  4. یک سرمایه هم مبالغی است که گرفته‌اید ولی سررسیدش نرسیده و مثلاً برای ۹ ماه دیگر است تا وصول شود.

اگر چک‌های برگشتی را هم بخواهید حساب کنید، می‌شود ۵ سرمایه. از زمانی که کتاب را  شما تولید می کنید تا زمانی که پول شما را می‌دهند، یک سال طول می‌کشد. اما نویسنده پولش را نقد می‌خواهد، تصویرگر نقد می‌خواهد یا حتی تصویرگر پول پیش می‌خواهد تا کار کند. اگر از نویسنده‌ای خرید قطعی کرده باشید، باید مبلغ را درجا پرداخت کنید. مدیریت همه اینها، بدون داشتن آن ۴ سرمایه ، امکان ندارد.

سیر تولید کودک و نوجوان ما در این نیم قرنی که شما خودتان حضور داشتید، بیشتر متمرکز بر چه مسائلی بوده است؟ مسائل مذهبی، علمی یا داستانی و توهمی بوده است؟ به نظر شما بعد از این، کودک و نوجوان ما، سیر فکری‌اش چه می‌شود؟

دهه ۵۰ را یک توضیحی می‌دهم. مثلاً سال ۵۰-۶۰ یا ۵۰-۵۷ که انقلاب شد. در این هفت سال، کتاب‌های نوجوان، معمولش کتاب قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب، برای مرحوم آذر یزدی بود. این تیپ کتاب‌ها را ما قبل از انقلاب داشتیم. خیلی ناشرها در قم و تهران بودند. ولی در مورد کتاب‌های خردسال و کودک، مثلاً انتشارات امیر کبیر یک کتاب‌های طلایی داشت که خیلی استقبال می‌شد. خاصیت این کتاب‌ها این بود که رنگ جلدش طلایی بود؛ وگرنه همان شنل قرمزی و ترجمه این جور کتاب‌ها بود. یکی سری ناشر‌ها هم که ۵-۶ نفر بودند و نمی‌خواهم نام ببرم، فقط ترجمه چاپ می‌کردند. قبل از انقلاب، من چیزی برای گروه سنی کودک و خردسال حضور ذهن ندارم. بعد از انقلاب هم مثلاً انتشارات مدرسه تأسیس شد، انتشارات سروش قبل از انقلاب بود و بعد از انقلاب هم به کار خودش ادامه داد. انتشارات منادی تربیت  بود، ولی تمام آنها از آن روز اول تا به امروز، مزاحم بخش خصوصی بوده‌اند. آن چیزی که من تولید می‌کردم، آنها هم تولید می‌کردند. نرفتند وقت بگذارند چیزی را تولید کنند که ما توانایی تولیدش را نداریم و آنها بروند تولید کنند.

الان نوه من ۲ ساله است. یک کتاب از خارج آورده بودم، که خیلی بزرگ بود. در صفحات این کتاب، عکس حیوان و جانوارن بود. نوه من از یک سالگی تا به الان، این کتاب را باز می‌کند و می‌نشیند وسط آن و می‌گوید این چیه؟ این چیه؟ این چیه؟ حالا شما امتحان کنید. بروید یکی از کتاب‌هایی که در بازار هست بخرید و بچه ۱ سال به بالا را بگذارید بنشیند که آن بچه هم مرتب سؤال می‌کند این چیه؟

مثلاً ما برای اولین بار چاپ کردیم که چگونه لباس‌های خودم را می‌پوشم. چگونه دستشویی می‌روم؟ و از این گونه مسائل. این کتاب‌ها از سال ۶۸ یا ۶۹ شروع شد تا ۱۰ سال. ۱۰ سال طول کشید که ما اینها را به ۳۰۰ عنوان رساندیم. و تیراژهای ۱۵ تا ۲۰ تا ۳۰ هزار تا چاپ کردیم. مثلاً من کتابی دارم که در آن زمان، ۵۰۰.۰۰۰ جلد فروش رفت. ولی الان سالی ۲-۳ هزار تا هم فروش نمی‌رود؛ چون ۱۰۰ نفر دیگر از رویش زده‌اند. اخیرا ناشران در سالهای اخیر، در حال تألیف هستند و از اصولی که بلد هستند، استفاده می‌کنند. من خدمت به کودکان در دهه اخیر در حوزه دین را مبارک می‌بینم. خیلی توجه شده است به این مسائل و ما یک روزی نیازمند ترجمه بودیم که من هم خودم این کارها را می‌کردم. ولی امروز به خودم اجازه نمی‌دهم به دنبال چنین کاری بروم. وقتی می‌توانیم بنویسیم، می‌گویم بنویسید.

بیشتر پرسش و پاسخ‌های بچه‌های ما برای دهه ۸۰ است. یا دهه ۷۵-۸۵ است؛ مثلاً از سال ۸۵ تاکنون، دیگر پرسش و پاسخ از بین رفته است. کتابی که در آن سال‌ها چاپ کردیم و ۴۰.۰۰۰ تا فروخت، الان دیگر فروش نمی‌رود. این نشان از عقب ماندن شرایط زمانی است. کتاب‌های ناشران قم را در ۷-۸ سال اخیر، خیلی رو به جلو می‌بینم. مثلاً یک نقدی که من دارم، این است که اغلب ناشران قمی، به یک مؤسسه مراجعه می‌کنند و تمام تصویرگری‌ها را یک مؤسسه انجام داده است. این کار را نکنید. بیایید به جوان‌ها میدان بدهید. فلان مؤسسه مثلاً کتاب ۲۰ ناشر را تصویرگری می‌کند و نامش را با افتخار در شناسنامه کتاب می‌زند. این می‌شود تولید ماشینی. کتاب کودک که تولیدش ماشینی نیست. اینها شده‌اند مثل کارخانه‌ای که سالی ۱۰۰.۰۰۰ تا پژو ۲۰۶ تولید می‌کند. یکی از ایرادهای ناشران قم، همین بخش است. همه به یک مؤسسه مراجعه می‌کنند و آن هم کلیشه‌ای شده است.

 

 

پس شما این حرف را که برخی می‌گویند کتاب کودک دینی، مورد اقبال قرار نمی‌گیرد، قبول ندارید؟

اگر مثلاً در یک سال، ۵ ناشر بیایند زندگی‌نامه فاطمه زهرا (س) را  چاپ کنند، معلوم است که مورد اقبال قرار نمی‌گیرد. یک ناشر می‌تواند فرازهای دیگری از زندگی ایشان را کار کند. آیا در مورد ائمه معصومین(ع)  فقط یک کتاب ۲۰ صفحه‌ای در مورد حضرت زهرا (س) می‌توان تولید کرد؟ صدها کتاب می‌توان با مدل‌های دیگر تولید کرد.

مشکلات شروع کار در زمینه کار نشر و کتاب چیست؟

من توصیه می‌کنم سعی کنید با کتابفروشی به نشر برسید. هرگز از نشر به کتابفروشی نرسید. وقتی که از کتابفروشی به نشر رسیدید، خیلی از مشکلات از دوشتان برداشته می‌شود. مشکلاتی که هست شامل انتخاب سوژه، چه نوع کتابی تولید کردن، تغییر تحولات در مجوزهای مربوطه از سوی وزارت ارشاد و … . مثلاً خیلی‌ها فکر می‌کنند همین که برای چاپ کتابی از ارشاد مجوز گرفتند، دیگر همه چیز حل است. در صورتی که یک فرد به راحتی می‌تواند برود دادگاه، از شما شکایت کند و شما را محاکمه کند. اصلاً توجه نمی‌کنند که شما از ارشاد مجوز دارید یا نه. این مسئله مشکل کوچکی نیست. این تیپ مسائل بسیار زیاد است.

ممکن است یک نفر با یک گروه تلگرامی، چنان ضربه‌ای به یک ناشر با سال‌ها تجربه بزند، که بلند شدن برایش بسیار سخت باشد. در نتیجه حوزه فرهنگ، بسیار سخت است. مثلاً در یک عمل جراحی، اگر یک دکتری یک اشتباهی انجام دهد، ممکن است مرگ در پی داشته باشد. ولی اگر آبروی یک فرد را که اعتباری در جامعه دارد، مثلاً با یک سری کارها و گروه‌های تلگرامی از بین ببرند و به توانایی که دارید، حمله کنند و ضربه بزنند، واقعاً جبران‌ناپذیر است. در نتیجه در حوزه نشر کودک و نوجوان، از این اتفاقات می‌افتد.

یک روز من مرحوم عبدالرحیم جعفری را حدوداً ۱۵ سال پیش در جایی دیدم؛ ایشان گفت: «چه خبر و …؟». من قبل از انقلاب هم نزد ایشان می‌رفتم و کتاب می‌خریدم و با ایشان ارتباط داشتم. کمی با ایشان درددل کردم و ایشان خندید و گفت: «می‌دانی چرا می‌خندم؟». گفتم: «چرا؟». گفت: «می‌خواهی قدیانی بشوی و این دردها را هم نکشی؟». این جوابی بود که من از ایشان گرفتم. در نتیجه اگر می‌خواهی ناشر موفقی بشوید، باید سختی‌های زیادی را بگذرانید.

آیا در سال‌های فعالیت خود به نقطه ورشکستگی رسیده‌اید؟ یا شده است که کتاب‌هایتان را ببرند و پولتان را ندهند؟ یا از این جور مشکلات فنی که گاهی ناشران را زمین‌گیر می‌کند؟

معمولاً انسان‌های محتاط یا انسان‌های موفق، که من موفق نیستم و همیشه هم می‌گویم، نگویید که قدیانی موفق است. برای اینکه من اصلاً موفق اقتصادی نیستم. من هیچی ندارم. من صادقانه بگویم خانه‌ای که ۳۰۰ متر است و سال‌ها در آن زندگی می‌کنم، امروز یک زمین کلنگی در منطقه شهید عراقی است. دیدم که ۴-۵ تومان پولش است. رفتم یک آپارتمان خریدم ۱.۲۰۰ و می‌خواهم آن خانه کلنگی را بفروشم و وارد نشرم بکنم. واقعاً این کارها را ملانصر‌الدین انجام می‌دهد. اشتباه نکنید، من آدم موفق اقتصادی نیستم. من شغلم را دوست دارم و زندگی‌ام در نشرم است.

یکی از آرزوهای من این بوده است که وقتی نمی‌توانید ۳۰ میلیارد تومان یک مغازه بخرید، و ۲۰۰ متر کتابفروشی کنید، بروید ۲ میلیارد تومان یک خانه بخرید، آن را کتاب‌فروشی کنید. الان این مسئله در شورای شهر تهران مصوب شده کار نشر فقط علاقه و عشق است و موفقیت فقط مادیات نیست. یکی از روحانیون معظم برای من تعریف می‌کرد، البته نه برای من، بلکه دو تا روحانی با هم بحث می‌کردند و من هم نشسته بودم و حرف‌هایشان را می‌شنیدم. یکی می‌گفت من موفقیت یک روحانی را مثلاً این گونه می‌بینم و آن یکی می‌گفت من موفقیت یک روحانی را این گونه می‌بینم که یک روزی می‌رسد که محاسنت سفید شده و می‌بینی ۹۰ سال داری و حاصل عمرت چیست، این است که ۵ تا دانشجو تربیت کرده‌ای. در ۵ دانشجویی که مثلاً او تربیت کرده، اگر کسی مثل شهید مطهری در بیاید، موفق است و به جامعه خدمت کرده است.

من در نشر، خودم را موفق می‌دانم؛ ولی در مسائل اقتصادی، هیچ ادعایی ندارم و موفق هم نبودم. چون در کتاب کودک، پول در نمی‌آید. اگر پول می‌خواهید، وارد حوزه نشر کودک نشوید و بروید در حوزه کتاب‌های دانشگاهی و جاهای دیگر.

پرتیراژترین کتابتان چه کتابی است و چه تیراژی داشته است؟

اینها فراز و نشیب‌های زمانی داشته است. مثلاً یک کتاب را ۱۰۰.۰۰۰ تا فروختم. این دلیل نمی‌شود. زیرا در آن شرایط زمانی، آن کتاب تک بود و خوب فروخت. یا مثلاً کتاب تن‌تن سندباد آقای محمد کیانی را من حدود ۲۷ سال قبل چاپ کردم. ایشان کتاب را برده بود کانون، آنان چاپ نکرده بودند، آورد پیش من. بعد گفتند نقد تن‌تن است. کارشناسان ما خواندند و خوششان آمد و ما هم چاپ کردیم. بعد چند بار تیراژ ۱۵.۰۰۰ تایی چاپ کردیم. بعد یواش یواش به چاپ یازدهم رسیده بود که جمع چاپش هم شده بود ۴۰.۰۰۰ تا.

متنی هم که پارسال از سوی مقام معظم رهبری بر کتاب تن تن و سندباد نوشته و رونمایی شد، در یک سال گذشته، حداقل ۶۰.۰۰۰ جلد فروخت. این را هم که فروختیم، قیمتش را آن‌قدر پایین نگه داشتیم، که قاچاقچی‌ها نتوانند از رویش بزنند. این یکی از کارهایی است که ناشر باید مواظب باشد که اگر یک کارش موفق شد، هم باید در جامعه حضور داشته باشد و هم نباید قیمتش را بالا ببرد. وگرنه فوراً از رویش می‌زنند.

بهترین راه تبلیغ کتاب را چه راهی می‌دانید؟

اگر دقت کرده باشید، تیراژ‌های کتاب‌های من هست ۱.۱۰۰ تا، ۲.۲۰۰ تا ۳.۳۰۰ تا، . این ده درصد بیشتری که می‌بینید، شامل حق‌التألیف نمی‌شود. این شیوه‌ای است که تقریباً ۳۰ سال است من دارم پیاده می‌کنم، ولی مثلاً ناشری کتابی را چاپ می‌کند ۱۰.۰۰۰ تا بعد حق‌ التألیف شما را هم می‌دهد ۱۰.۰۰۰ تا ولی یکی ممکن است ۱۰.۲۰۰ تا چاپ کند. وقتی ۱۰.۲۰۰ تا چاپ کرد، یعنی ۱۰.۰۸۰ تا گیرش می‌آید. کمتر توجه می‌کنند که آن ۸۰ تا دانه هم باید حق التألیف را داد. ولی وقتی قرارداد بستی با مؤلف، که ۱.۱۰۰ تا و بعد می‌ری ۱.۱۰۰ تا چاپ می‌کنی، بعد ۱۰.۸۰ کتاب گیرش می‌آید بعد چون ۸۰ تا حق التألیف نداده‌ای، ۱۰۰ یا ۵۰ تومن در چاپ کمتر گیرت آمده است دیگر، به خاطر خرابی و این مسائل، بعد از این کتاب برای تبلیغ به نویسنده‌ها، تصویرگرها، رسانه‌ها می‌دهی. من معمولاً اعتقاد به دادن کتاب به رسانه‌ها و روزنامه ها دارم و تا به حال یک ریال هم برای تبلیغات نداده‌ام به غیر از شبکه ۴ که سال گذشته چند میلیون تومان دادم. خیلی ها می‌آیند تا از ما تبلیغات بگیرند، من می‌گویم من پول برای تبلیغات نمی‌دهم و اگر می‌خواهید بروید مجانی تبلیغ کنید.

چه کسانی کتاب‌های شما را کارشناسی می‌کنند؟ کتابی که می‌آید آیا اول ابتدا خودتان می‌بینید یا نه؟ آی شما خودتان حق وتو هم دارید؟

اصلاً حرف اول و آخر خودم هستم. مثلاً نویسنده ای که اثری را به ما می‌دهد، می‌برد بخش فرهنگی به مسئولش می‌دهد و مسئول مربوطه اثر آن نویسنده را اصلاً قبول نمی‌کند. اول باید اثبات شود که طرف نویسنده است. هر کس خودش را نویسنده می‌داند. در نتیجه بعد از اینکه طرف را شناخت، اثرش را می‌پذیرد. بعد از آن ما کارمندی داریم که به عنوان بررس اولیه است که یک نگاهی می‌کند و می‌خواند و مثلاً ده درصد حجم را برای من خلاصه می‌کند. اگر کتاب کودک ۴۰ صفحه‌ای است، در ۴ صفحه می‌نویسد. اگر رمان ۲۰۰ صفحه‌ای است، ۲۰ صفحه می‌نویسد. این را من می‌خوانم. بعد تصمیم می‌گیرم که بپذیرم یا نپذیرم. وقتی که پذیرفتم، دیگر از دست من خارج است. می‌ره در شورای بررسی که اگر قبول شد، چاپ می‌شود و اگر رد شد، رد می‌شود. یعنی تا زمانی که شورا نگوید چاپ کن، چاپ نمی‌کنم. ولی من اگر قبول نکنم، شورا نمی‌رود. من باید اول بپذیرم تا به شورا برود.

شما در نمایشگاه‌های بین‌المللی هم شرکت داشته‌اید یا نه؟ تفاوت نمایشگاه‌های ایران و خارج را در چه می‌بینید؟

نمایشگاه‌های بین‌المللی جهانی، با ایران، باید با نگاه‌های مختلفی بررسی کرد و باید دید آن نمایشگاه، هدفش چه بوده است؟ نمایشگاه بین‌المللی کشور ما، ۲۹ سال قبل برای اولین بار، من با ۱۰ کتاب، یک غرفه ۹ متری داشتم. من از اولین نمایشگاه تا به امروز حضور داشته‌ام. از نمایشگاه سوم یا چهارم به بعد، به کمک آقای بهمن‌پور، نشر نظر، که آن سال‌ها مسئول کودک وزارت ارشاد بود، سالن کودک و نوجوان تفکیک شد و یک سالن مستقل برای خودش داشت. اون موقع من حدود ۵۰-۶۰ عدد کتاب داشتم و با یک غرفه ۱۵ متری شرکت می‌کردم. در داخل کشور ما، به دلیل نبود ویترین و بزرگ بودن و گستردگی کشور ما، و نبود ویترین‌های اساسی حتی در خود تهران، باعث شده که یک رونق ده روزه‌ای نمایشگاه کتاب برای خودش داشته باشد، و بقیه سال، سکوت است و آن رونق را ندارد.

ولی اگر بخواهیم با دنیا مقایسه کنیم، مثلاً ژاپن، من شنیده‌ام کتاب‌فروشی‌هایی با فضای همین سالن، شنیده‌ام که ۳.۰۰۰ تا وجود دارد. حداقل تعدادی را خودم رفتم و از نزدیک دیدم. کتاب‌فروشی‌های دارد که کتاب‌های دسته‌دوم خرید و فروش می‌کنند. در نتیجه در چنین جایی، نمایشگاه کتاب، یک سالن کوچک در کنار نمایشگاه‌های دیگر است، وگرنه نمایشگاه کتاب ژاپن اصلاً معنی ندارد. و چیزی برای گفتن ندارد، چون کتابفرشی‌هایش غنی است. یا مثلاً نمایشگاه چین، یکی شانگهای دارد و یکی هم پکن. شانگهای فقط برای کودک است و دیگری عمومی است. آنجا هم که می‌روی می‌بینی نمایشگاه کتاب بسیار کوچک و در کنار چیزهای دیگر است و حرفی برای گفتن ندارد. بعد مثلاً نمایشگاه دوبی، ابوظبی، که پدیده ۷-۸ سال اخیر است. می‌بینی که فروش هم دارند و موفق هم هستند و چند کتاب‌ فروشی بزرگ هم در کشورشان شکل گرفته که در قدیم وجود نداشته است. یا مثلاً نمایشگاه ترکیه را که می‌بینی، اینکه چند نمایشگاه دارد، نمی‌دانم، یک جایی را رفتم که در یک کوچه که آدم را به یاد بازار بین الحرمین خودمان می‌اندازد، می‌بینی که مغازه‌ها کتاب‌هایشان را جلوی مغازه‌هایشان گذاشته‌اند. یا مثلاً بولونیا در ایتالیا، نمایشگاه کودک، محل خرید کوپی‌رایت است و این بولونیای ۶۵ ساله، حداقل رونق ۲۵ سال قبل را که من می‌شناسم، که برای اولین بار سال ۷۱ رفتم و برای ۲۵ سال قبل است، واقعاً افت کرده است و امروز هم رونق آن روز را ندارد و حتی خود جناب‌ سبحانی نسب هم ۷-۸ سال قبل رفته‌اند، می‌بینند که به عینه رونق ۷-۸ سال قبل را امروز ندارد. یا مثلاً نمایشگاه فرانکفورت که در اوجش است و محل کوپی‌رایت است، می‌بینی که این نمایشگاه هم در ۷-۸ سال قبل افت کرده است و این دیگر مثل قبل نیست. این افت کردن‌ها به دلیل اینکه کتاب زخمی شده یا کتاب ضربه دیده، به اون معنا من نمی‌توانم بپذیرم. ایجاد فروشگاه‌های کتاب، فروشگاه‌های زنجیره‌ای و این جور مسائل به وجود آمده است.

من صادقانه بگویم، مثلاً ناشری که ۱۰۰ عنوان کتاب دارد، من خودم فرض یک بار این کار را کرده‌ام و در یک شهرستانی با خانواده رفته بودم مسافرت، بعد رفتیم یک پاساژی که تازه ساخته بودند و بچه‌ها و خانم رفتند سراغ لباس و کفش و ورزشی و … . من رفتم یک سوپرمارکت بزرگی که چرخ دستی زیاد داشت و ۲۰۰۰-۳۰۰۰ متر جا بود و خیلی لذت بردم که در پاساژ به این بزرگی یک نفر سوپرمارکت بزرگی زده و در فروشگاه گشتم و جمعه عصر ساعت ۷ بعدازظهر بود، دیدم در این فروشگاه، همه چیز دارد، ولی کتاب اینجا نیست، چرا اینجا کتاب، جایگاه ندارد؟ بعد از صندوق‌دار پرسیدم، مدیر اینجا کجاست؟ رفتم پیش مدیر، مسئول دفتر گفت چی کار داری؟ گفتم می‌خواهم مدیر را ببینم. بعد هر چه گفتم، گفت نمی‌شود، بعد گفتم اصلاً من شکایت دارم. و صندوق‌دار با من بد رفتار کرده و من می‌خواهم مدیرتان را ببینم. رفت به مدیر گفت و مدیر گفت بگو بیاید داخل. رفتم تو و گفتم: معذرت می‌خواهم من یک جمله دروغی گفتم، نه خریدی کردم و نه شکایتی دارم. این کارمندتان من را راه نمی‌داد و من را وادار کرد که بگویم شکایت دارم. این هم کارت من. من یک ناشرم. بعد خنده‌اش گرفت، یک جوان ۴۰ ساله‌ای بود، نشست با من حدود ۲ ساعت با هم بحث کردیم، اون گفت، من گفتم. اون گفت من گفتم، حاصلش این شد که یک ویترین ۴۰ متری در بیش از ۷ سال است که من آنجا دارم، سالی ۲۰ میلیون ۳۰ میلیون به من می‌دهد. این یک کار، هنر خودم بود. من این را می‌گویم که وقتی با خانواده می‌روید یک جا بگردید، بگذار آنها بروند در بازار دنبال خرید جوراب‌هایشان و اسباب‌بازی بچه‌ها و شما هم بروید، به شغل خودتان توجه کنید.

از اینکه دعوت ما را برای این مصاحبه پذیرفتید، متشکرم.