یادداشتی بر کتاب «خیمه‌ای در مهتاب» نوشته مسلم ناصری

مجید محبوبی

این مجموعه داستان مذهبی، شامل دوازده داستان کوتاه، به نام‌های زیر است: ۱. نامه‌ای به خط رومی ۲. شب امید ۳. کنار بایست عمو ۴. ستاره‌ای در قاب پنجره ۵. سرداب ۶. در انتظار دیدار ۷. خیمه‌ای در مهتاب ۸. سوار نقاب‌پوش ۹. دکانی که ناپدید شد ۱۰. خاکستر بر ریش چون دلقک‌ها ۱۱. قهوه دوستی ۱۲. پرواز کبوتر دل.

بازنویسی داستان‌های تاریخی و مذهبی

پیش از این‌که به نقد و بررسی کتاب «خیمه‌ای در مهتاب» بپردازم، لازم می‌دانم درباره بازنویسی داستان‌های تاریخی ـ مذهبی، به نکته‌هایی اشاره کنم.

بسیاری از ما، به این دلیل که مسلمان هستیم، می‌خواهیم اثری دینی پدید آوریم. بازنویسی داستان‌های تاریخی ـ مذهبی، کاری خوب و قشنگ است که برخی نویسنده‌ها، در این زمینه کار می‌کنند.

قصه‌نویسی، یک هنر و فن است. یک نفر می‌تواند مسلمان و مؤمن باشد، ولی اصلاً قصه‌نویس نباشد. حالا اگر این مسلمان و مؤمنِ درجه یک، چیزی نوشت و آن را به نام داستان به خوردِ مردم داد، به نظر ما کار خوبی انجام نداده است.

قصه‌های تاریخی (چه مذهبی و غیر مذهبی) به دو دسته تقسیم می‌شود:

  1. موضوع‌هایی که به کودکان و نوجوانان مربوط است.
  2. موضوع‌هایی که به کودکان و نوجوان مربوط نیست، ولی دانستن آن‌ ضروری است.

کتاب «خیمه‌ای در مهتاب» جزو دسته دوم است. نویسنده برای شناساندن معصوم چهاردهم، یعنی امام زمان (عج) سراغ زندگی امام رفته است.

تفاوت داستان تخیلی با داستان تاریخی

داستان تخیلی، محصول فکر ماست و همه عناصر داستان، از شخصیت‌ها گرفته تا فضا و پی‌رنگ و پیام آن، در ذهن ما متولد می‌شوند و این ما هستیم که در مرحله اول دنبال سوژه می‌رویم و آن را در ذهن خود می‌پرورانیم.

در داستان‌های تاریخی ـ مذهبی، دایره اختیار نویسنده کوچک است. به‌گونه‌ای که نمی‌تواند شخصیتی مثل شخصیت داستان تخیلی بسازد و هر صفتی که دوست داشت، به او نسبت دهد. شخصیت داستان واقعی، کردار و گفتار و پندار مشخصی دارد. برای نمونه، ما اگر بخواهیم یکی از معصومان را به خواننده معرفی کنیم، باید براساس تاریخ، چهره وی را نشان دهیم.

«خیمه‌ای در مهتاب» بازنویسی مجموعه‌ای از قصه‌های منسوب به امام زمان (عج) است. نویسنده با نگاه تازه و قلمی نو، این قصه‌ها را برای کودکان و نوجوانان نوشته است. با نگاه کلی به قصه‌ها، می‌توان گفت که قصه‌ها تنها بیان یک حکایت نیست.

برای مثال، در نخستین داستان که نامش «نامه‌ای به خط رومی» است، نویسنده با حذف بخشی طولانی از اصل داستان که مربوط به گذشته زندگی حضرت نرگس است، سر اصل مطلب رفته و بار سنگینی از روی دوش خواننده برداشته و در صفحه دوم، با فلاش‌بکی کوتاه، این حذف را جبران کرده است.

«از سرزمین روم تا این‌جا لحظه به لحظه رؤیایش به حقیقت پیوسته بود. شکست پدرش، قیصر روم و اسارت او به دست مسلمانان… .» (ص ۱۲)

در ذات حکایت، حادثه وجود دارد و در بازنویسی باید این حادثه پر رنگ نشان داده شود. نویسنده باید برای کودک و نوجوان، حکایت را به شکلی جذاب، بازنویسی کند.

در این داستان، نویسنده با درگیر کردن شخصیت اصلی داستان (ملیکا) با اشخاصی ماننده برده‌فروش و خریدار و درگیر بودن ملیکا با اندیشه‌های گوناگونی که به ذهنش هجوم آورده، به جذابیت داستان افزوده است.

«آیا ممکن بود خوابش به واقعیت نپیوندد؟ نگاهی به اطراف انداخت تا شاید چهره آن جوان را میان جمعیت ببیند؛ اما اشک در چشمانش حلقه زد. اگر او نمی‌آمد، برده‌فروش حتماً به زور او را می‌فروخت. آن وقت جز انتخاب مرگ چاره‌ای نداشت… .» (ص ۱۲)

اوج درگیری وقتی است که مردی به نام بُشر، از طرف امام ملیکا را خرید و نامه‌ای از امام به ملیکا می‌دهد.

«ملیکا با دستانی لرزان نامه را گرفت. خط خوش و زیبایی بود. بوی آشنا می‌داد. مثل بوی عطر آن شب که از خواب پریده بود و در سراسر قصر پدرش آن را حس کرده بود. آهسته مُهر آن را شکست. چشمانش به اشک نشست. وقتی نامه را خواند، خط را بوسید و نامه را بر چشمانش مالید.» (ص ۱۵ و ۱۶)

اگر شما این چند سطر را در داستان اصلی جست‌وجو کنید، شاید نتوانید مانند این جمله‌های زیبا و کوتاه را آن‌جا بیابید؛ ولی اگر به عمق حادثه دقت کنید، چیزی جز این نخواهید یافت. این وظیفه داستان‌نویس است که حس و حال واقعی قصه را کشف کرده و به خواننده منتقل کند. در داستان‌های دیگر این مجموعه، ما شاهد دیگر فن‌های داستان‌نویسی هستیم.

در داستان «خیمه‌ای در مهتاب» افزون بر عناصری که بیان شد، سرشار از حس و حال معنوی و پر از تصویرهای زیبا و جذاب است. صحنه و رنگ و فضا که تقریباً از ارکان داستان به شمار می‌آید، در این مجموعه نمره خوبی می‌گیرد.

«شب بود و سکوت. شتر نرم و رهوار پیش می‌رفت. پسر مهزیار افسار را گرفته بود و منتظر بود. نسیم خنکی می‌وزید. سحر نزدیک بود… .» (ص ۵۹)

چه چیزی بهتر از این چند کلمه ما را به حال و هوای یک شب مهتابی و زیبا که نسیمی خنک هم در آن جاری است، می‌تواند ببرد؟

«نیمه کامل ماه از زیر لایه ابر نورافشانی می‌کرد. آن‌سو‌تر ستاره‌ها سوسو می‌زدند… .» (ص ۵۹)

اگر نویسنده‌ای توانست خواننده را به درون قصه‌اش ببرد و او را به هم‌ذات‌پنداری وا دارد، مطمئن باشد که جزو بهترین داستان‌نویس‌هاست. البته رسیدن به این مرحله، کار دشواری است.

نه تنها خواندن، بلکه تفکر و ایجاد سیری منطقی میان عناصر داستان می‌تواند به نویسنده کمک کند.

شما چه تصویری از امام در ذهن‌تان دارید؟

شاید پاسخ‌‌های شما متفاوت باشد؛ ولی تصویری که نویسنده کتاب «خیمه‌ای در مهتاب» از امام نشان داده، براساس تاریخ است. اگر شما کتاب‌های مربوط به معصومان (ع) را بخوانید، به ویژگی‌های ظاهری آن‌ها پی می‌برید. برای نمونه، درباره امام زمان (عج) در روایت‌ها آمده که روی گونه راست حضرت، خالی مشکی و زیبا وجود دارد. آقای ناصری در بیش‌تر داستان‌های این مجموعه، به این خال اشاره کرده است.

«… بوی عطر، خیمه را پر کرده بود. اشک‌های پسر مهزیار بی‌صدا و آرام می‌چکید. امام دستی به موهای او کشید. مهربانانه بود این دست لطیف. سر بلند کرد. چشمانش در دیدگان سیاه و زیبای امام گره خورد. چهره‌ای بشاش با خالی مشکی بر گونه راست، بینی کشیده و گونه‌های صاف و متناسب. احساس کرد ارزش این لحظه بیش از بیست سال انتظار است.»

 

حدیث لزرغلامی در گفت‌وگو با خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، از نگارش مجموعه چهار جلدی «قصه‌های دلربا» برای کودکان خبر داد و اظهار کرد: در این مجموعه داستان‌های عاشقانه برای کودکان با استفاده از عاشقانه‌های کهن ایرانی بازآفرینی شده است. هر جلد از این مجموعه شامل یک داستان است و از سوی انتشارات شهر قلم منتشر خواهد شد.

وی افزود: ​این داستان‌ها از کتاب یکصد منظومه عاشقانه حسن ذوالفقاری برگرفته شده و شامل افسانه‌های «جمشید و خورشید»، «حیدربیگ آقاو صنمبرجان»، «فایز و پریزاد» و «گل و نوروز» است.

این شاعر و نویسنده درباره سایر آثار در دست تولیدش نیز توضیح داد: مجموعه دیگری نیز با عنوان «شاهنامه برای خردسالان» شامل کتاب‌های شخصیت محور در قالب متن بازی نوشته‌ام که شامل ۸ جلد است و در هر جلد به یک شخصیت پرداخته می‌شود و در آن ویژگی‌های آن شخصیت مورد نظر بزرگنمایی شده و همراه با بازی زبانی کودکانه بیان می‌شود.

لزرغلامی ادامه داد: در این مجموعه شخصیت‌های رستم، زال، گردآفرید، اکوان دیو، ضحاک، سیمرغ، کاوه و بیژن و منیژه به تصویر کشیده شده است. کتاب‌های این مجموعه تصویری هستند و در آنها تصویر نقش مهمی در فهم کلی ماجرا دارد.

وی با بیان اینکه ثنا راد تصویرگری و مهدی رحیمی گرافیک این مجموعه را برعهده داشته‌اند، گفت: «شاهنامه برای خردسالان» از سوی انتشارات هوپا منتشر خواهد شد.

این نویسنده همچنین گفت: مجموعه ۶ جلدی فلسفه برای کودکان با عنوان مجموعه «داستان‌های فلسفی پروفسور شوخُلی و دستیارش خُلخُلی» با نویسندگی مشترک من و حسین شیخ الاسلامی نیز اثر دیگری است که با تصویرگری حسین صافی از سوی نشر هوپا منتشر خواهد شد.

به گفته لزرغلامی، این مجموعه شامل ۶ کتاب‌ درباره مفاهیم فلسفی مانند زمان، زبان، فلسفه هنر، فلسفه قدرت و … است که در هر کتاب ۶ داستان مطرح می‌شود و در هر داستان از یک زاویه به مفهوم مورد نظر ‌پرداخته می‌شود.

حدیث لزرغلامی، از شاعران و نویسندگان حوزه کودک و نوجوان و مدیر دفتر خدمات خلاقه مداد بنفش است. ازجمله آثار وی می‌توان به «قوقولى غوغول»، «روبى»، «قصه‌هاى کوچولو»، «بین ما شمعدانى‌ است»، «آلبالوهاى بهشت رسیده‌اند»، «من و سرخ‌پوستم»، «یه تنگى بود که آب نداشت»، «دخترک فواره‌ای»، «جادوگر طبقه هشتم» و «روى دماغ یک فیل گنده» اشاره کرد.

خانه‌های خدا در کوچه‌های مردم

مجید محبوبی

کتاب خانه‌ی خدا در کوچه‌ی ما، شامل ۲۴ داستان کوتاهِ کوتاه است که برای گروه سنی کودک نوشته شده است.

این مجموعه‌ی را «سید محمد مهاجرانی» به رشته‌ی تحریر درآورده و نیز به قلم خانم «مینا محبت‌نیا» شکل تصویر به خود گرفته  و از طرف نشر دارالحدیث در ۴۸ صفحه، در یک جلد گالنیگور و در قطع خشتی روانه‌ی بازار کتاب شده است.

 

بی‌تردید، دهه‌ی هفتاد به بعد را باید دوره‌ی شکوفایی ادبیات آیینی دانست. در این دوره اتفاق مبارکی که در عرصه‌ی ادبی افتاد پیوند زیبای ادبیات و مقوله‌های دینی بود که در گذشته مخصوصا در ادبیات کودک چندان از طرف اهالی ادبیات مورد توجه و اقبال نبوده و اگر هم بوده به این شکلی که اکنون در اوج شکوفایی قرار دارد، نمود نداشته است.

و اکنون تعداد نویسندگان و شاعرانی که آموزه‌های دینی را در قالب‌های ادبی ریخته‌اند و حتی آنها را به شاهکارهای ادبی تبدیل کرده‌اند، کم نیستند.

سید محمد مهاجرانی نیز از زمره‌ی نویسندگان و شاعرانی است که موفقیت‌های ادبی او بیشتر در عرصه‌ی شعر کودک به ثبت رسیده است و این مجموعه‌ی تازه شاید از نخستین‌ تجربه‌های ایشان در ژانر متفاوت از شعر می‌باشد که اگر با مسامحه و اغماض آن را در ژانر داستانک بپذیریم، حرف‌های از جنس نقد هم خواهیم داشت.

اما شایسته است قبل از هر حرف و کلامی که رنگ نقد به خود می‌گیرد، دست مریزادی بگوییم به نویسنده که ایده‌ی زیبا و انتخاب لازمی داشته است. زیبا از این جهت که این کار، کاری است بدیع و تازه و هر تازه‌ای سرشار از زیبایی است و لازم هم از این جهت که شناساندن «خانه‌ی خدا» و معرفت‌افزایی در مخاطب نسبت به «مساجد»، کار بسیار ارزشمندی می‌باشد که از عهده‌ی هر نویسنده‌ای نمی‌تواند بربیاید. انّما یَعمرُ مساجد الله من آمن بالله…؛

تنها نویسنده‌ای می‌تواند از عهده‌ی چنین کاری بربیاید که اولاً ایمان به کاری که کرده داشته باشد و ثانیاً آشنایی اجمالی و مقدماتی با علوم اسلامی عموما و با علوم حدیث خصوصا داشته باشد تا در انتخاب و گزینش احادیث که نیاز به بررسی‌های علمی و کارشناسی‌های حدیثی دارد، دچار مشکل نشود. و ثالثاً از آگاهی‌های ادبی نسبی به چند و چون ادبیات و شاخه‌های آن برخوردار باشد که آقای مهاجرانی علاوه بر این سه شرط، فضیلت‌های دیگری نیز دارد که بی‌شک در زیبایی و مقبولیت کتاب بی‌تأثیر نبوده است.

 

اما حرف‌هایی از جنس نقد

 

در تعاریفی که برای داستانک ارائه داده‌اند، به نظر من این تعریف بر همه‌ی آنها ارجحیت دارد و آن اینکه: «داستان فِلَش، داستانک یا داستان کوتاهِ کوتاه (Flash Fiction) قالبی در داستان نویسی است که در چند خط یا حداکثر یک صفحه نوشته می‌شود و در پی یک کشف ضربه زننده ‌است. این کشف می‌تواند غافلگیر کردن خواننده و ایجاد شوک، شوخی و یا نمایش لحظه‌ای زیبا باشد.»

با توجه به این تعریف و بنا بر قبول این نکته که نوشته‌های آقای مهاجرانی در این ژانر هستند، بایستی شاخصه‌هایی از این نوع داستان‌نویسی را دست‌کم در بعضی از داستان‌ها مشاهده کرد؛ اما با هر عینکی که نگاه کنیم، از شاخصه‌هایی که برای داستانک شمرده‌اند، در این داستان‌واره‌ها نخواهیم دید و البته علت العلل این نکته برمی‌گردد به اینکه کار چندان سهلی نیست که یک روایت و حدیث دینی را آنچنان هنرمندانه و با لحاظ مانعیت و جامعیت تعریفی که ارائه شده، تبدیل به قصه‌ی مورد نظر بکنی که هیچ ایرادی بر آن وارد نشود و انتظاری هم نیست؛ چرا که خود مخاطب هم در این اندازه می‌فهمد که نویسنده از این قصه‌سازی‌هایِ کوتاه، چه می‌خواهد و چه هدفی را دنبال می‌کند.

 

پس بهتر است در چارچوب ادبیات داستانی، دنبال اسم و قالبی برای این نوع نوشتن‌ها نگردیم و آنها را با توجه به شباهت نزدیکی که به داستان اعم از کوتاه و داستانک دارند، داستان‌واره و یا قصه‌واره‌ای بنامیم که تمایل چندانی به رعایت قواعد حاکم بر داستان را، ندارد و هدفش تنها انتقال مفاهیم به زبان ساده و قابل فهم می‌باشد.

ادبیات کودک و نوجوان هنگامی پدید آمد که بزرگسالان متوجه شدند کودکان و نوجوانان به سبب گنجایش‌های شناختی و ویژگی‌های رشدی خود آمادگی پذیرش متن‌های سنگین را ندارند و به متن‌هایی نیاز دارند که پاسخگوی دوره‌ی رشد آن‌ها باشد. به گزارش کتاب‌نیوز، کودکان خردسال به متن‌هایی آهنگین و کوتاه مانند لالایی‌ها، ترانه و متل‌ها و ترانه‌های آهنگین واکنش بیشتری نشان می‌دهند. هرچه گروه سنی مخاطبان بالاتر برود، آن ها کم کم می‌توانند داستان‌هایی را با واژگان بیشتر پذیرا باشند. ویژگی دیگر ادبیات کودک و نوجوان در این است که با سطح سواد کودکان پیوند دارد. کودک نوآموز تنها می‌تواند متن‌های ساده را بخواند و بفهمد. هرچه سواد او بیشتر می‌شود، متن‌هایی با دایره‌ی واژگانی بیشتر را درک می‌کند. کودکانی که به مرز نوجوانی و پس از آن می‌رسند می‌توانند رمان‌های متناسب با نیازهای خود را داشته باشند. امروزه این رمان ها بیشتر در قالب فانتزی‌ها یا داستان های علمی و تخیلی منتشر می‌شود. البته داستان‌های واقعگرا که بازتاب دهنده احساسات و درگیری‌های زیستی و اجتماعی نوجوانان مانند موضوع جدایی پدر و مادر یا مرگ نزدیکان و بیماری‌ها و عشق‌های دوره نوجوانی است به فراوانی در این حوزه منتشر می‌شود. روزنامه تلگراف چاپ انگلیس چندی پیش فهرست ۲۰ کتاب ماندگار ادبیات کودک را منتشر کرد که در ادامه این فهرست را مشاهده می‌کنید.
  1. باد در بید / کنت گراهام

از موقع ظهور این داستان “دوستی و رشد اخلاق” در بیش از ۱۰۰ نسخه منتشر شده است و سالیانه صدها هزار بار از سوی خانواده‌ها برای کودکان خود خریداری شده است. نثر جذاب و روان گراهام داستان سه نوجوان به نامهای مول، رتی و باجر را دنبال می‌کند که بیشتر زندگی خود را به گردش‌های ماجراجویانه اختصاص داده‌اند و باقی اوقات خود را در قایقشان سپری می‌کنند. تا اینکه این ۳نفر تصمیم می‌گیرند به وزغی در سفرهای پرخطر خود کمک کنند و در ماجراهای مختلفی بعد از فرار از زندان و شرکت در مسابقات اتومبیل رانی برای هدف اصلی خود در بازپس گرفتن عمارت وزغ تلاش کنند..

  1. ارباب حلقه‌ها / جی.آر.آر تالکین

داستان حماسی تالکین برای تسلط بر اقلیمی باستانی که در خود داستان، “سرزمین میانی” خوانده می‌شود و بیشتر درگیری بین نیروهای خوب و بد در آنجا رخ می‌دهد؛ از سال ۱۹۵۴ تا کنون تقریباً ۱۵۰ میلیون نسخه فروش داشته است و فیلم سه گانه‌ی آن توسط پیتر جکسون توانست بیشتر جوایز اسکار را به خود اختصاص دهد. داستان مربوط به پسربچه‌ای به نام فورودو از هابیت‌ها است که به همراه دوستان وفادار خود سعی می‌کند حلقه‌ای قدرتمند و خطرناک را به کوه فنا ببرد و آن را نابود کند و در میانه‌های این مسیر اتفاقاتی برای وی و دوستانش پیش می‌آید که همگی تقابل نیروهای نور با لشگر سایرون یا همان ارباب تاریکی را شامل می‌شود.

  1. مجموعه هری پاتر / جی کی رولینگ

از سال ۱۹۹۷ که اولین کتاب از مجموعه داستان‌های هری پاتر و مدرسه جادوگری به نام هری پاتر و سنگ جادو به بازار کتاب آمد؛ تا کنون داستان‌های این نویسنده انگلیسی به ۶۷ زبان زنده دنیا ترجمه شده است و در سراسر جهان بیش از ۴۰۰ میلیون نسخه فروش داشته است. داستان این مجموعه ماجراهای هری پاتر و دو دوستش رون ویزلی و هرمونی گرانجر را روایت می‌کند که برای توقف سلطه‌ی لرد ولدمورت در دنیای جادوگری تلاش می‌کنند و در این میان در هر کتابی به گونه‌ای متفاوت ولدمورت ظاهر می‌شود و برای نابودی هری نقشه می‌کشد.

  1. نیروی اهریمنی‌اش/ فیلیپ پولمن

نام یک مجموعه سه‌‌گانه کتاب‌های داستانی تخیلی است که توسط فیلیپ پولمن نوشته شده ‌است. این کتاب‌ها به ترتیب سپیده شمالی(Northern Lights)، خنجر ظریف(The Subtle Knife) و دوربین کهربایی(The Amber Spyglass)  در سال‌های ۱۹۹۵، ۱۹۹۷و ۲۰۰۰ منتشر شده‌اند. کتاب اول در آمریکا با نام قطب‌نمای طلایی شناخته می‌شود و در سال ۲۰۰۷ فیلمی نیز با همین عنوان ساخته شده‌ است که در سال ۲۰۰۸ برنده جایزه اسکار و جایزه بافتا برای بهترین جلوه‌های ویژه شد. کتاب سوم از مجموعه نیروی اهریمنی‌اش در سال ۲۰۰۸ برنده‌ی جایزه‌ی کتاب سال Whitebird در انگلستان شد، که یک جایزه معتبر ادبی به شمار می‌‌رود.

  1. داستان های نارنیا: شیر، جادوگر و کمد لباس/ سی اس لوئیس

پیتر، سوزان، ادموند و لوسی پیونسی به طور اتفاقی وارد کمد لباس اتاق زیر شیروانی می‌شوند و سر از سرزمینی عجیب در می‌آورند که اهالی عجیب و غریب‌تر آنجا را نارنیا خطاب می‌کنند. اصلان نام شیری است که دشمن اصلی جادوگر و ملکه سرما که حکمرانی این سرزمین را به عهده دارد است. ماجراهایی برای این چهار شخصیت نوجوان پیش می‌آید که باعث می‌شود تا کنون این کتاب که یک سری فیلم هم از روی آن ساخته شده است ۸۵ میلیون نسخه به ۲۹ زبان زنده دنیا فروش داشته باشد.

  1. کرم گرسنه گرسنه / ایریک کارل

این داستان که روایتگر کرم پروانه‌ی گرسنه‌ای است که زندگی‌اش به عنوان موجودی کوچک و ناچیز در یکشبنه روزی از تخمی که روی برگی افتاده شروع می‌شود و تا هفته‌ی بعد که به یک پروانه زیبا تبدیل می‌شود،‌ در کالبد کرم ادامه می‌یابد. روز دوشنبه او یک سیب می‌خورد اما همچنان گرسنه و کوچک است. روز سه شنبه او دو گلابی می‌خورد، کمی بزرگتر می‌شود،‌ اما هم چنان گرسنه است. روز چهار شنبه او سه آلو می‌خورد که باز هم گرسنه است. روز پنج شنبه او چهار توت فرنگی می‌خورد، بزرگتر می شود و گرسنه می‌ماند. روز جمعه پنج پرتقال می‌خورد،‌ بازهم بزرگتر می‌شود، اما گرسنه می‌ماند. روز شنبه چیزهای گوناگونی مانند ساندویج سوسیس، بستنی و خیلی چیزهای دیگر می‌خورد… در پایان این روز است که او ناگهان به پروانه‌ای زیبا تبدیل می‌شود.

چهل سال پیش از این در سال ۱۹۶۹ این داستان تاثیرگذار با دست‌های اریک کارل آفریده شد و از آن پس برای چهار دهه میلیون‌ها کودک را در سرتاسر جهان انگشت به دهان گذاشت. گفته شده است که واژگان این کتاب که تاکنون از آن میلیون‌ها نسخه به فروش رفته است،‌ در زبان انگلیسی تنها ۲۲۵ واژه است. در این روایت، کودکان نوآموز با روزهای هفته، شمارش عددها تا پنج و مهمتر از همه با چرخه‌ی زندگی آشنا می‌شوند. البته این همه‌ی جادوی کرم گرسنه گرسنه نیست. بی‌گمان جادوی بزرگ این داستان، تصویرهای شگفت انگیز زیبای کرم پروانه است که اریک کارل توانسته با تکنیکی ویژه خود کرمی بسیار دوست داشتنی بیافریند. در حقیقت آن چیزی که داستان کرم گرسنه گرسنه را به یک شاهکار کلاسیک جهانی تبدیل کرده است، مجموع همین چیزهای به ظاهر ساده است.

  1. درخت دورافتاده/ ایند بلایتون

این کتاب که  اولین بار در سال ۱۹۴۳ منتشر شد؛ داستان سه نوجوان به نامهای جو، بسی و فانی را روایت می‌کند که در جستجوی یک درخت بزرگ در یک جنگ افسانه‌ای با موجوداتی آشنا می‌شوند که بر شاخه‌های آن درخت زندگی می‌کنند. این داستان مثل داستان‌های افسانه‌ای که مورد علاقه‌ی اقشار کودک و نوجوان محسوب می‌شود با خلق موجوداتی عجیب و غریب و در عین حال مهربان و دوست داشتنی سعی می کند با روایت داستان‌های این درخت و مبارزه‌ی اهالی آن با دشمنان و موجودات مخالف هیجان و تخیلی به کودکان ببخشد که بعد از چهل سال نیز در میان این قشر زنده مانده است.

  1. بابار / ژان دی برونوف

داستان در اصل اولین بار در حجم بسیار بالا به همراه نقاشی‌های آبرنگ خود نویسنده‌ی فرانسوی منتشر شد و بعد از آن بلافاصله نسخه‌ی انگلیسی آن بعد از اینکه مجموعه کارتونی آن از شبکه بی بی سی پخش شد؛ به سرعت در کشورهای انگلیسی زبان محبوبیت پیدا کرد. بابار فیل مجموعه داستان‌های خانواده‌ی فیلی را روایت می‌کند که حوادث مختلفی را پشت سر می‌گذارد. اولین بار مجموعه تلویزیونی کارتون‌های بابار در سال ۱۹۸۹ پخش شد که تا ۱۹۹۱ ادامه داشت و در سال ۲۰۰۰ نیز ۱۳ قسمت بر مجموعه آن اضافه شد.

بابار روزی به طور اتفاقی به یک شهر وارد می‌شود و با پیرزنی مهربان دوست می‌شود و در کنار او زندگی می‌کند؛ به این ترتیب او در کنار انسان‌ها تجربیات زیادی به دست می‌آورد. اما همیشه آرزوی برگشتن به جنگل و بازی با بچه فیل‌های دیگر و میمون‌ها را در سر دارد. سرانجام او یک روز با دو بچه فیل دیگر آشنا می‌شود که پسرعمو و دخترعموی او بودند و به اتفاق آنها به جنگل بر می‌گردد. بابار با دختر عمویش سلست ازدواج می‌کند و به خاطر آموخته‌هایش در کنار زندگی با انسان‌ها به پادشاهی فیل‌ها انتخاب می‌شود.

  1. جزیره گنج / آر ال استیونسون

دریانوردی‌ پیر در مسافرخانه‌ای‌ می‌میرد. پسر نوجوانی‌ به‌ نام‌ “جیم”‌ همراه‌ با مادرش‌ در صندوق‌ پیرمرد، نقشه‌‌ یک‌ گنج‌ را پیدا می‌کند. جیم‌ و دوستانش‌ در جستجوی گنج‌ به‌ جزیره‌ای‌ دور سفر می‌کنند، اما دزدان‌ دریایی‌ هم‌ به‌ دنبال‌ گنج‌ هستند. کدام‌ یک‌ موفق‌ می‌شوند؟ آیا جیم‌ و دوستانش‌ می‌توانند به ‌”جان سیلور” ، دریانوری‌ با یک‌ پای‌ چوبی‌ اعتماد کنند. تا کنون در سراسر جهان ۷۴ فیلم سینمایی و تلویزیونی و برنامه‌های رادیویی از این کتاب ساخته شده است که آن را به یکی از ماندگارترین داستان‌های تاریخ ادبیات کودک تبدیل کرده است.

  1. بچه های راه آهن / ای نسبیت

روبرتا، پیتر و فیلیس چون اتفاق ناخوشایندی برای پدر رخ داده است؛ مجبور هستند به همراه مادر خانه‌ی خود را ترک کنند و در یک خانه‌ی کوچک نزدیک راه آهن زندگی کنند. مادر ترجیح می‌دهد که بچه‌ها چیزی از ماجرا ندانند؛ اما بچه‌ها پس از ماجراهای مختلف از این راز با خبر می‌شوند.

بچه‌های راه آهن داستان کشمکش این بچه‌ها با مشکلاتی است که ناگهان زندگی آنها را دگرگون کرده است. فقر، دوری پدر و ناراحتی مادر زندگی آنها را سخت کرده است. اما زندگی در کنار راه آهن برای آنها هیجان انگیز نیز است. تماشای قطارها و دست تکان دادن برای مسافران قطار از سرگرمی‌های لذت بخش آنهاست و اتفاق‌های جالبی را برای آنها به وجود می‌آورد. ادیت نسبیت “بچه‌های راه آهن” را در سال ۱۹۰۶ منتشر کرده است و از آن هنگام تاکنون همواره چاپ شده است.

  1. پرستوها و آمازون / آرتور رانسوم

نویسنده با الهام از یک سفر تابستانی برای آموزش قایقرانی به کودکان دوستش داستان‌هایی از سرزمین آمازون و جنگل‌های وحشی روایت می‌کند. بچه‌ها علیه عمو جیم یا همان بلاکت پیر گروهی متحد را تشکیل می‌دهند و اعتقاد دارند او یک دزد دریایی بازنشسته است که مقاصد پلیدی دارد. بعد از روزهای متوالی قایقرانی، ماهیگیری و سفر در میان رودخانه‌ای که از میان جنگل‌های آمازون عبور می‌کند بچه ها تصمیم می‌گیرند خانه‌ی قایقی عمو جیم را تصرف کنند و …

  1. وینی پو / ا.ا میلن

وینی پو یک خرس قطبی باهوش و شجاع و در عین حال شاعر با شعرهای بامزه و زیبا است؛ اما نه از آن خرس‌های قطبی که شما می‌شناسید. او یک عروسک خرسی است به نام “ادوارد خرسه ” که خودش را  وینی پو معرفی می‌کند. از آنجا که صاحبش ” کریستوفر رابین” خیلی مهربان است و او را خیلی دوست دارد، هر روز از نویسنده می‌خواهد برای او و درباره او و دیگر حیوانات عروسکی‌اش قصه‌هایی بامزه تعریف کند. کتاب “وینی پو” ماجرای این قصه‌ها و رویدادهای پر هیجان آنهاست. شخصیت این قصه‌ها همگی حیواناتی هستند یاور یکدیگر که در هنگام دوری دلشان برای هم تنگ می‌شود. “پیگلت” خوکی کوچک و فسقلی است، “ایور” که دمش را گم کرده، الاغی است خاکستری رنگ و غمگین، “کانگا ” کانگورویی است نگران گم شدن بچه‌اش و…

اولین بار این کتاب در سال ۱۹۵۸ منتشر شد و تا کنون به زبانهای مختلف از جمله به زبان لاتین با نام “وینی ایلو پو” (Winnie ille Pu) ترجمه شده است که والت دیزنی مجموعه‌های بسیاری از روی آن ساخته است.

  1. چارلی و کارخانه شکلات سازی / رونالد داهل

نام اصلی این داستان “پسر شکلاتی چارلی” است که داستان ۵ پسری را تعریف می‌کند که بلیط طلایی بازدید از کارخانه‌ی شکلات سازی “ویلی ونکا” را برنده می‌شوند و هر کدام با سلایق و روش‌های مختلفی زندگی می‌کنند. قرار است از میان این ۵ نفر یک نفر به جانشینی ویلی ونکا انتخاب شود و کارخانه را بعد از او اداره کند. چارلی بوکت پسری مودب از خانواده‌ای فقیر است که به صورت اتفاقی بلیط را از درون شکلات ساخته‌ی این کارخانه پیدا می‌کند. کتاب داستان بازدید از یک کارخانه شکلات سازی تخیلی را روایت می‌کند که خواننده یا بیننده‌ی فیلم سینمایی ساخته شده از روی کتاب ـ توسط تیم برتون ـ به عنوان بازدیدکننده‌ی ششم می‌تواند از این کارخانه بازدید کند ولی در اصل پیام اصلی فیلم آزمایش انسان در مراحل مختلف زندگی است که در هر مرحله یک وسیله و جذابیت دنیا وی را می‌فریبد و نمی‌تواند به مرحله‌ی بعد برسد.

  1. گرفالو / جولیا دونالدسون

در جنگل بزرگ حیوانات بسیاری زندگی می‌کردند. موش از همه کوچک‌تر و ضعیف‌تر بود. اما به آسانی می‌توانست در کنار شکارچی‌های قوی زندگی کند. می‌دانید چگونه؟ این داستان همراه با تصاویر زیبا نشان می‌دهد که فکر و هوش مهم‌تر از زور و قدرت است. این کتاب که در سال ۲۰۰۹ انیمیشنی ۳۰ دقیقه از آن ساخته شد تاکنون بیش از ۱۰ میلیون نسخه فروخته است.

  1. پیتر و وندی(پیتر پن) / جی ام بری

داستان کتاب درباره‌ی پسری است که هرگز بزرگ نمی‌شود و در یک سری ماجراهای افسانه‌ای همراه دوستان خود به جزیره‌ای واقع در سرزمین عجایب سفر می‌کنند و در آنجا با گروههای شرور به ریاست کاپیتان هوک مبارزه می‌کنند. در سال ۱۹۲۹ “بری” تمام حقوق این کتاب را به بیمارستان اوموند انگلیس اعطا کرد ولی آنها در سال ۲۰۰۷ این حق را به سازمان دیگری سپردند.

  1. واترشیپ داون / ریچارد آدامز

موضوع این رمان یک گروه خرگوش هستند که از نابودی لانه‌ی خود توسط انسان‌ها به سوی اقامتگاه جدیدی فرار می‌کنند. این خرگوش‌ها با هم سخن می‌گویند، داستان تعریف می‌کنند و اسطوره‌های خاص خود را دارند، اما به غیر از این موارد مانند خرگوش زندگی می‌کنند، یعنی لباس نمی‌پوشند، مانند انسان‌ها رفتار نمی‌کنند و از همان پنجه‌های طبیعی خود برای کندن گودال مسکونی استفاده می‌کنند. ریچارد آدامز این داستان را برای سرگرم نمودن فرزندان خود در سال ۱۹۷۲ خلق کرده بود، و به دلیل وجود خرگوش‌ها، کتاب نخستین بار در رده کودک و نوجوان ارائه شد. اما سیل خوانندگان بزرگسال و نقدهای عالی باعث شد که تجدید چاپ آن در رده بزرگسالان انجام گیرد و به یکی از پرفروش‌ترین کتابهای انتشارات مشهور پنگوئن در تمام تاریخ این انتشارات تبدیل شود.

  1. داستان تریسی بیکر / ژاکلین ویسلون

این کتاب اولین بار در سال ۱۹۹۱ منتشر شد و از آن موقع به عنوان یکی از مجموعه‌های تلویزیونی شبکه بی بی سی برای کودکان پخش شده است و هنوز هم ادامه دارد. داستان این کتاب شرح حال زندگی خود نویسنده است که “تریسی بیکر” شورشی در حقیقت بخشی از شخصیت خود نویسنده را تشکیل می‌دهد که خشونت و جنگ داخلی باعث شده سرنوشت او را برای زندگی در یک پرورشگاه مجبور کند. بیکر مادر خود را در حادثه‌ای وحشتناک از دست داده است و رفتار بد اطرافیان و مسئولان پرورشگاه باعث شده وی تصمیم بگیرد نقشه‌ی خونخواهی خود را از دشمنانش بکشد.

  1. ببری که برای چای آمد / جودیت کر

دختر جوانی به نام سوفی و مادرش یک روز بعد از ظهر تمام غذا و نوشیدنی‌های موجود در خانه‌شان را به یک ببر همیشه گرسنه می‌دهند و او نیز تمام چای و خوراکی‌های موجود در خانه را می‌خورد و چیزی برای آنها نمی‌گذارد. ولی آنها از این موضوع راضی به نظر می‌رسند و حاضر هستند هر روز غذایشان را به ببر بدهند و با این امید انتظار دوستشان را می‌کشند و به همین خاطر نیز مقدار زیادی غذای ببر تهیه می‌کنند ولی متاسفانه ببر دیگر بر نمی‌گردد…

  1. داستان پیتر خرگوش / بیتریکس پاتر

اولین بار نویسنده این داستان را در سال ۱۸۹۳ برای نوئل مور پسر ۵ ساله مدیر سابقش نوشت که اولین بار نیز در سال ۱۹۰۱ با هزینه‌ی شخصی نویسنده بعد از اصرار فراوان و انکارهای متعدد ناشر چاپ شد؛ ولی بعد از انتشار به سرعت در میان مردم محبوب شد. داستان ماجرای شورش و سرکشی‌های پیتر خرگوش در باغ آقای مک گرگور را روایت می‌کند که تا کنون بیش از ۴۵ میلیون نسخه از این کتاب در سراسر جهان به فروش رفته است و به ۳۶ زبان زنده دنیا نیز ترجمه شده است.

  1. چیزهای وحشی کجا زندگی می‌کنند / موریس سنداک

فیلم موجودات وحشی کجا هستند؟، برگرفته از رمانی کلاسیک برای کودکان نوشته موریس سنداک است که روایت پسر نوجوانی بنام مکث( مکث ریکوردز)است که پس از دعوا با مادرش (کاترین کینر) به اتاق خودش می‌رود و در آنجا تخیلات قوی مکث او را به دنیای خودش می‌برد، جنگلی با موجوداتی عجیب، بزرگ و وحشی که مکث فرمانروای آنهاست…

اسم کتاب: قصه‌ی یه قصه
نویسنده: زینب علیزاده
تصویرگر: زینب حسینی
ناشر: انتشارات علمی و فرهنگی، کتاب‌های پرندۀ آبی، تهران
تاریخ نشر: سال ۱۳۹۵
یادداشتی بر کتاب «قصه‌ی یه قصه‌» نوشتۀ زینب علیزاده
مجید محبوبی
نوشتن قصه برای کودکان کار سختی است. این را نه آدم‌های معمولی، بلکه خود نویسندگان کودک می‌گویند. نویسندگانی که یک عمر برای کودکان نوشته‌اند و برای نوشتن هر کتابی پاره‌ای از عمر گرانمایۀشان را صرف کرده‌اند.
اما شاید تا به حال هیچ نویسنده‌ای پرده از راز سختی‌های نوشتن قصه برای کودکان برنداشته و علل سخت بودن این کار را برای کسانی که در بیرون از گود ایستاده‌اند، کاملاً روشن نکرده است. به خاطر همین هم هست که دیگران تصور می‌کنند نویسندگان کودک، بهترین، راحت‌ترین و لذت‌بخش‌ترین کار عالم را برداشته‌اند و با کمترین زحمت، کارهایی را به بازار فرهنگی ارائه می‌دهند که گاهی به بزرگی و شکوه و عظمت از آنها یاد می‌شود.
 این گونه افراد خیال می‌کنند با کمی ذوق ادبی و اندکی دانش و توانایی در نوشتن می‌توان در هر روز، چند قصۀ کودک نوشت. حتی خیلی‌ از این افراد فکر می‌کنند نوشتن قصۀ کودک، کاری است که خود کودکان انجام می‌دهند و تصور این‌که بیشتر قصه‌های کودک را افراد بزرگسال و صاحب دانش و تجربه نوشته‌اند، برایشان دور از ذهن و نزدیک به محال است. این آدم‌ها از سنخ همان آدم‌های سطحی‌نگری هستند که فکر می‌کنند سوره‌های کوچک قرآن ویژۀ کودکان است و برای کودکان نازل شده است!
البته از حق نگذریم، شاید نوشتن برای بزرگسالان هم به مراتب سخت‌تر از نوشتن برای کودکان باشد و طرح این مسئله شاید به این صورت صحیح باشد که سختی نوشتن برای کودکان اگر از سختی نوشتن برای بزرگسالان بیشتر نباشد، کمتر هم نیست و این خوش‌خیالی آدم‌های ظاهربین و سطحی‌نگر است که ادبیات کودک و نوجوان را جدی نمی‌گیرند.
در زندگی بعضی از نویسندگان بزرگ داریم که وقتی خواسته‌اند وارد عالم ادبیات کودکان شوند، با عذرخواهی از کودکان شروع به نوشتن کرده‌ و تصریح نموده‌اند که ما نویسندۀ کودک نیستیم؛ چرا که خود را متخصص این فن ندانسته و صرفاً برای دل خودشان خواسته‌اند داستانی برای کودکان روایت کنند. یکی از این بزرگان شخصی به نام «جوزه ساراماگو» است. جوزه ساراماگو یکی از رمان‌نویس‌های بزرگ دنیاست که در سال ۱۹۹۸ به‌خاطر رمان «کوری» برندۀ جایزۀ نوبل ادبیات شد.
حال در این یادداشت کوتاه، قصد برملا کردن رازهای سختی نوشتن برای کودکان را نداریم؛ چو این بحث دراز و دامنه‌داری است و از حوصلۀ این متن کوتاه که قصد دارد به معرفی و نقد و بررسی یکی از کتاب‌های کودک تازه منتشر شده بپردازد، خارج است.
کتاب «قصه‌ی یه قصه» نوشتۀ زینب علیزاده که با تصویرگری «زینب حسینی» همراه شده است، یکی از قصه‌های قابل قبولی است که بر اساس تجربه و دانش‌های کلاسیک و تکنیک‌های کارگاه‌های قصه‌نویسی نوشته شده است. نویسنده با کمترین کلمات و حداقل‌ترین توضیحات و بیشتر با تکیه بر تصاویری که به نمایش گذاشته، توانسته است موضوعی به نام «عدم توجه بزرگ‌ترها به کودک در رابطه با قصه‌خوانی برای کودکان» را برای مخاطب ارائه دهد.
البته سر این‌که آیا این موضوع می‌تواند یکی از موضوعات مربوط به ادبیات کودک باشد یا نباشد، می‌توان مفصل بحث کرد و یا این‌که آیا مخاطب کودک می‌تواند با این قصه ارتباط برقرار کند یا نه، جای تردید است. به نظر نگارنده این قصه بیشتر از آن‌که برای کودکان باشد، ویژۀ بزرگ‌ترهاست. با این حال، از آن‌جا که نویسنده، این قصه را با شاخصه‌های ادبیات کودکان به نگارش درآورده است، می‌توان یک قصۀ کودک نامید و شاید یکی از جنبه‌های سخت بودن نوشتن برای کودکان همین امر باشد که ما نویسندگان معمولا در شناختن موضوعات ویژۀ کودکان دچار خطا می‌شویم و گمان می‌کنیم دغدغۀ ما بزرگ‌ترها همان دغدغۀ کودکانمان هست؛ غافل از این‌که هزار نکتۀ باریک‌تر از مو این‌جاهاست!
در این کتاب درست است غصۀ یک کودک به زیبایی به نمایش گذاشته شده است؛ امّا کاملاً مشخص است که حرفی که نویسنده خواسته آن را فریاد بزند، گوشی از نوع گوش بزرگ‌ترها برای شنیدن آن لازم است.

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
ناشر:نگاه
کودکی در عمق وجود همه ماست، و با چشمان اوست که همگی روزی به این عالم نگاه کرده ایم. با وجود این آنچنان از آن دور افتاده ایم که برای فهم نقاشی کود کان، نگاه کردن آن برایمان کافی نیست و باید آنها را مورد مطالعه و بررسی دقیق قرار دهیم. جهان پر از کودکانی باهوش و خوش ذهن است که با ذوق خود به زندگی ما معنی می دهد، ای کاش برای کمک به آنها به دست خودمان باعث نابودی آنها نشویم.

عنوان کتاب : حکمت نامه کودک
پدید آورنده : محمد محمدی ری شهری

فرزند شایسته، خواسته طبیعى و فطرى همه انسان‏هاست. همه آرزو دارند فرزندانى سالم و صالح داشته باشند؛ فرزندانى که روشنى‏بخشِ دیده و شادى‏بخش جان آنها باشند. حتّى انسان‏هاى ناشایسته نیز دوست دارند فرزند آنها خوب و شایسته باشد.

امّا همّت پرورش‏یافتگان در مکتب قرآن، از این خواست طبیعى فراتر است.

آنها مى‏خواهند نه تنها فرزندانشان خوب و شایسته باشند؛ بلکه مى‏خواهند فرزندان آنها در کنار خانواده، پیشوا و سرمشقِ انسان‏هاى شایسته بشوند. آنان در مقام نیایش، به خداى مهربان، چنین مى‏گویند:

«رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَ جِنَا وَذُرّیتِنَا قُرَّهَ أَعْیُنٍ وَ اجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِینَ إِمَامًا.

پروردگارا! به ما از همسران و فرزندانمان، آن ده که مایه روشنى چشمان‏ما باشد، و ما را پیشواىِ پرهیزگاران‏گردان».

مسئله مهم این است که: چگونه مى‏توان به این آرزوى بلند، دست یافت و زمینه اجابت این دعا را در مورد فرزندان فراهم ساخت؟

عنوان کتاب : الگوی شادی از نگاه قرآن و حدیث
پدید آورنده : محمد محمدی ری شهری

الگوى شادکامى در اسلام‏

با جرئت مى‏توان گفت که یکى از معجزات اسلام، این است که چهارده قرن پیش از این، در عصر حاکمیت جهل بر جهان، الگویى از شادکامى را به جهانیان عرضه کرد، که در دوران شکوفایى علم، دانشمندان جهان، از طریق تجربه و به تدریج، به آن نزدیک مى‏شوند.

الگویى که اسلام براى شادکامى ارائه داده است، مبتنى بر واقعیت‏هاى انسان و جهان است، به گونه‏اى که همگان مى‏توانند با بهره‏گیرى از آن، حتى در سخت‏ترین شرایط زندگى، شادکام باشند و کتاب حاضر، تلاشى است متواضعانه در جهت استخراج و تبیین این الگو.

این کتاب، براى اوّلین بار، آموزه‏هاى پیامبر صلى الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام را در موضوع شادى، به صورت جامع، و با نظمى نوین و آسان‏یاب، در اختیار همه علاقه‏مندان و بویژه پژوهشگران قرار مى‏دهد، و فصل اوّل آن، جمع‏بندى این آموزه‏هاست که تحت عنوان «درآمدى بر الگوى شادى در اسلام» عرضه مى‏گردد.

شایان ذکر است که متن آیات و احادیث این کتاب، با همکارى فاضل ارجمند، جناب آقاى سیّد رسول موسوى گردآورى و توسط این جانب تنظیم گردید.

همچنین در نگارش «درآمد» آن، از همکارى فاضل گران‏قدر جناب آقاى عباس پسندیده بهره بردم، که از ایشان و دیگر همکارانى که در «پژوهشکده علوم و معارف حدیث»، مرا در ساماندهى این اثر یارى داده‏اند و نیز از مترجم بزرگوار آن، جناب آقاى مرتضى خوش‏نصیب- که با ترجمه زیباى خود، فهم آیات و احادیث این مجموعه را براى پارسى زبانان میسّر ساخت- صمیمانه سپاس‏گزارم و از خداوند منّان، براى همه آنان، پاداشى در خور فضل و کرامتش، مسئلت دارم.

ربّنا! تقبل منّا، إنّک أنت السمیع العلیم‏

.محمّد محمّدى رى شهرى‏

ششم فروردین ۱۳۹۱

دوم جمادى اوّل ۱۴۳۳